هێزێک لە دەرەوەی حیساباتی جیهانی؛ ئێران چۆن بوو بە ناوەندی دەسەڵات؟

ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی: لەم گێڕانەوەیەدا، دەستەواژەی “زلهێزی چوارەم” تەنیا بە مانای یەکسانی ئێران لەگەڵ ئەمریکا، چین و ڕووسیا لە هەموو پێوەرە ئابووری و سەربازییەکاندا نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ توانای تاران بۆ گۆڕینی حیساباتی زلهێزە گەورەکان و کاریگەری لەسەر هاوکێشە ناوچەیی و سەروو-ناوچییەکان.
لە پەیامی ئەم دواییەیدا، ڕێبەری شۆڕش جەختی لەوە کردەوە کە “ئەمڕۆ، هەندێک ئێمە بە چوارەم زلهێزی جیهان دەزانن”، ئاماژەی بەوەشکرد کە ئەم هەڵسەنگاندنە لەسەر بنەمای “حیساباتی جیهانی” دامەزراوە، لەکاتێکدا لە “حیساباتی خودایی”دا، وڵاتێک کە خۆی بە سەر بە ڕەچەڵەکی پاک دەزانێت و لە دووپاتکردنەوەی مافەکانی ناترسێت، بە یەکەم دەسەڵاتی جیهان دادەنرێت. ئەم تێبینیانە لە ڕاستیدا دوو پێناسەی جیاوازی دەسەڵات لەیەکتر جیاوازن؛ دەسەڵاتێک کە بە نیشاندەری ماددی دەپێورێت و دەسەڵاتێک کە باوەڕ و سەربەخۆیی و ئیرادەی نەتەوەیەک بە بەشێک لە توانای دەسەڵاتی خۆی دەزانێت.
بەڵام ئەگەر بمانەوێت بە پێوەرەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان پێگەی ئێستای ئێران بکۆڵینەوە، دەبێ خاڵێک لەبەرچاو بگرین: دەسەڵاتی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ لەدایک نەبووە، ئەوەی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دواییەی ئەمریکا و ئیسرائیلدا دەرکەوت، دەرئەنجامی نزیکەی پێنج دەیە لە کەڵەکەبوونی دەسەڵات بوو لە بوارە جیاجیاکاندا. شۆڕشی ئیسلامی خاڵی دەستپێکی ئەم ڕێبازە بوو؛ ڕێگایەک کە لە ساڵانی سەرەتادا لەگەڵ شەڕی سەپێنراودا هاتە قۆناغێکی چارەنووسساز و ئێرانی بەرەو دروستکردنی توانای بەرگری سەربەخۆ برد.
دوای جەنگ، پەرەسەندنی پیشەسازی بەرگری و مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و توانای دەریایی و بەرگری بەردەوام بوو و هاوکات لەگەڵ ئەوەشدا تەکنەلۆژیای بۆشایی ئاسمان و شەڕی ئەلیکترۆنی و بوارە زانستی و تەکنەلۆژییەکانیش پەرەیان سەند. زانکۆ و ناوەندەکانی توێژینەوە لە بوارەکانی وەک تەکنەلۆژیای ئەتۆمی، نانۆتەکنۆلۆژیا، بایۆتەکنەلۆژیا و پزیشکی تواناکانیان دروستکرد کە بەشێک لە دەسەڵاتی نیشتمانی ئێران پێکدەهێنن. لە ئەنجامدا ناتوانرێت دەسەڵاتی ئێران لە یەک پێکهاتەی وەک هێزی مووشەکی یان کاریگەریی ناوچەییدا کورت بکرێتەوە؛ دەرئەنجامی تێکەڵەیەک لە توانا سیاسی و بەرگری و زانستی و مرۆیی و جیۆپۆلەتیکیەکانە.
هەروەها پێگەی جوگرافیای ئێران گرنگییەکی تایبەتی هەیە. نزیکی لە کەنداوی فارس و گەرووی هورمز، ئێرانی خستۆتە یەکێک لە هەستیارترین شوێنە گەرمەکانی وزە لە جیهاندا. هورمز تەنیا ڕێڕەوێکی ئاوی ناوچەیی نییە؛ بەشێکی بەرچاو لە بازرگانی وزەی جیهان بەودا تێدەپەڕێت و هەر ناسەقامگیرییەک تێیدا دەتوانێت لێکەوتەی دوور مەودای بۆ بازاڕەکانی وزە و ئابووری جیهانی هەبێت. ئەمەش توانای ئێران بۆ کاریگەری لەسەر ئاسایشی هورمز زیاتر دەکات لە پرسێکی تەنیا ناوچەیی.
ڕۆبێرت پیپ، مامۆستای زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی شیکاگۆ، لە وتارێکی نیسانی ٢٠٢٦ی نیویۆرک تایمزدا، بە ئاماژەدان بە هەمان ئەو پێکهاتانە نووسیویەتی: “ناوەندێکی چوارەمی دەسەڵاتی جیهانی بە خێرایی سەرهەڵدەدات، ئەویش ئێرانە”. پیپ ئاماژەی بەوەدا کە گرنگی ئێران تەنیا لە دەسەڵاتی سەربازیدا سنووردار نییە و پێگەی جوگرافییەکەی، گەرووی هورمز و توانای تاران بۆ دروستکردنی هێڵی ستراتیژی، پێگەی ئێرانیان لە هاوکێشەی دەسەڵاتدا زیاد کردووە. ئەم شیکارییە چەند ڕۆژێک دواتر لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ دیموکراسی ناودا بەدواداچوونی بۆ کرا.
دەزگاکانی ڕاگەیاندنی دیکەش بە هەمان شێوە پەیڕەویان کردووە. هیندستان تودەی لە ڕاپۆرتێکدا کە پرسیاری ئەوەی کردووە کە ئایا ئێران دەبێتە "چوارەمین زلهێزی جیهان"، خۆڕاگری و پێگەی هورمز و توانا جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێرانی لێکۆڵیەوە. هەروەها پاکستان تودەی لە مانگی ئابی ٢٠٢٦دا ڕاپۆرتێکی بە ناوی “چۆن ئێران بوو بە چوارەمین هێزی جیهانی” بڵاوکردەوە. گرنگی ئەم ڕاپۆرتانە لە سەلماندنی یەکلاکەرەوەی نازناوی "زلهێزی چوارەم"دا نییە، بەڵکوو لە گۆڕینی ئەو گێڕانەوەیەدایە کە چیتر ئێران بە سادەیی زلهێزێکی ناوچەیی لەژێر فشاردا وەسف ناکات.
لە ڕاستیدا پێوەرە گرنگەکەی دەسەڵاتی وڵاتێک تەنیا بڕی چەکەکانی نییە یان قەبارەی ئابوورییەکەی؛ توانای گۆڕینی حیساباتی ئەوانی دیکەش بەشێکە لە دەسەڵات. وڵاتێکی بەهێزە کە زلهێزەکان لە کاتی بڕیاردان سەبارەت بە قەیرانێک، ناچارن فاکتەری وەڵامدانەوەی و تێچووی ئەگەری و توانای وەڵامدانەوەی ئەو قەیرانە بخەنە ڕوو. لەم ڕوانگەیەوە پێگەی ئێران لە هورمز، توانای مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، قووڵایی جوگرافی، توانای بەرگری و پەیوەندییە ناوچەییەکان کۆمەڵێک ئامرازی تاران دەڕەخسێنن کە ناتوانرێت لە هاوکێشە ئەمنییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیادا پشتگوێ بخرێن.

گرنگی ململانێی ساڵی ٢٠٢٦ ڕێک لەم بابەتەدایە. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە یەکەم تاقیکردنەوەی گەورە و ڕاستەوخۆ بوو بۆ هەندێک لەو توانایانەی کە ئێران لە ماوەی دەیان ساڵدا کۆی کردۆتەوە. لەم جۆرە هەلومەرجەدا مەسەلەکە تەنیا بڕی ئەو زیانانە نییە کە بە هەردوولا کەوتووە؛ هەروەها گرنگە بزانین ئایا دەستدرێژکار توانیویەتی ئامانجە سیاسییە سەرەتاییەکانی خۆی بەدەست بهێنێت یان نا. لەم ڕوانگەیەوە، پاراستنی پێکهاتەی بڕیاردان، بەردەوامبوون لە توانای وەڵامدانەوە و ڕێگریکردن لە سەپاندنی تەواوی داواکارییەکانی لایەنی بەرامبەر، خۆیان نیشاندەرن بۆ پێوانەکردنی دەسەڵاتی وڵاتێک. ئەوەی لەم لێکدانەوەدا گرنگترە، چەمکی “ناوەندی دەسەڵات”ە؛ وڵاتێک کە توانای کاریگەری لەسەر پێشهاتەکانی ناوچەکە و زیادکردنی تێچووی بڕیارەکانی زلهێزەکان گەیشتوەتە ئاستێک کە مەحاڵە لە هاوکێشەکاندا نەهێڵرێت. دواجار جیاوازی نێوان "حیساباتی جیهانی" و "حیساباتی خودایی" کە لە قسەکانی ڕێبەری شۆڕشدا ورووژێنراوە، دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازیی ئەو دوو بۆچوونە سەبارەت بە چەمکی دەسەڵات. لە حیساباتی ماددیدا دەسەڵات بە ئابووری، تەکنەلۆژیا، هێزی سەربازی، سەرچاوە و کاریگەریی سیاسی دەپێورێت؛ بەڵام لە ڕوانگەی ئایینیەوە، ئیمان، سەربەخۆیی، خۆڕاگری و ئامادەیی بۆ دانی باجی ڕێگای ڕاستیش بەشێکن لە دەسەڵاتی نەتەوەیەک. لەم ڕوانگەیەوە دەستەواژەی "دەسەڵاتی یەکەم" لە قسەکانی ڕێبەری شۆڕشدا، ڕیزبەندییەکی ئاسایی سەربازی یان ئابووری نییە، بەڵکو پێناسەیەکی جیاوازە بۆ سەرچاوەی دەسەڵات؛ پێناسەیەک کە دەسەڵاتی نەتەوەیەک لە پەیوەندی نێوان دەسەڵاتی ماددی و ئیرادەی پاراستنی سەربەخۆیی و بەرگریکردن لە بیروباوەڕەکانیدا دەبینێت.
بەم شێوەیە ئەگەر ساڵی ٢٠٢٦ بە خاڵێکی گرنگ لە مێژووی دەسەڵاتی ئێراندا بزانین، ئەوە لەبەر ئەوە نییە کە ئێران لەم ساڵەدا دەسەڵاتدار بوو؛ بەڵام لەبەر ئەوەی ئەو دەسەڵاتەی کە لە ماوەی نزیکەی پێنج دەیەدا بنیات نرابوو، لەبەردەم چاوی جیهاندا تاقیکرایەوە. ئەوەی ئەمڕۆ لە ئەدەبیاتی هەندێک لە میدیا و شرۆڤەکارانی بیانیدا سەبارەت بە “ناوەندی چوارەمی دەسەڵاتی جیهانی” باس دەکرێت، نەک گێڕانەوەی لەدایکبوونی دەسەڵاتێکی نوێ، نیشانەی گۆڕانکارییە لە شێوازی حیسابکردنی دەسەڵاتی ئێران.