بە پێی ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، گرنگی ڕاستەقینەی ئەم شەڕە لەو گۆڕانکارییەدایە کە لە حیساباتی ستراتیژی ناوچەکەدا دروستی کردووە. ئەمریکا بە ئامانجی گۆڕینی هاوسەنگی هێز هاتە ناو ململانێکانەوە، بەڵام لە کۆتاییدا ڕووبەڕووی ئێرانییەک بووەوە کە لە هاوکێشە ناوچەییەکان نەهێڵدرایەوە، تۆڕی پەیوەندییە ناوچەییەکان و تواناکانی نەما و تەنانەت هەندێک لە ئەستوونەکانی دەسەڵاتی تاران زیاتر بەرچاو کەوتوون.
لە لایەکی دیکەوە، تێچووی ئامادەبوونی سەربازیی ئەمریکا بۆ واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی لە هەموو کاتێک زیاتر دەرکەوتووە، ئەمەش پرسیارێکی بنەڕەتی بۆ ناوچەکە دروستکردووە: ئایا بەراستی بەردەوامبوونی بوونی سەربازیی ئەمریکا بەشدارە لە ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
دەبێت بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە لە ئەدای چەند دەیەی ڕابردووی ئەمریکادا بگەڕێین. واشنتۆن بە دوو بەڵگە بوونی سەربازی خۆی لە ڕۆژئاوای ئاسیا پاساو هێناوەتەوە: ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە ئەمنییەکان و دەستەبەرکردنی ئاسایشی ڕێگاکانی وزە و ئازادی کەشتیوانی.
بەڵام ئەگەر بڕیار بێت بوونی سەربازی ئەمریکا گەرەنتی سەقامگیری بکات، ئەوا شەڕی ئەم دواییە دژایەتییەکی جددی ئاشکرا کردووە؛ چونکە هەر ئەم ئامادەبوونە نەیتوانی ڕێگری بکات لە یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیهان کە نەبێتە ناوەندی قەیرانێک.
کێشەی ئەمریکا تەنها شکستهێنانی نییە لە گەیشتن بە هەندێک ئامانجی سەربازی.
شەڕی چل ڕۆژە دەریخست کە واشنتۆن هێشتا دەسەڵاتێکی وێرانکەری زۆر بەرزی هەیە، بەڵام دەسەڵاتی وێرانکەر جیاوازە لە توانای بنیاتنانی نەزمێکی سیاسی دوای جەنگ. ئەمریکا دەتوانێت ژێرخانی وڵاتێک بکاتە ئامانج و فەرماندە سەربازییەکان لەناوببات و توانای هەندێک لە هێزە دژبەرەکان کەم بکاتەوە، بەڵام ئەگەر نەتوانێت بەپێی خواستی خۆی ڕەفتاری ئەکتەرەکان بگۆڕێت، مەرج نییە باڵادەستی سەربازی ببێتە سەرکەوتنی ستراتیژی.
لێرەدایە کە دەسەڵاتی ناوچەیی ئێران دەبێتە شتێکی گرنگ. لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا تاران کۆمەڵێک توانای ئەمنی، مووشەکی، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، سیاسی و ناوچەیی دروستکردووە کە لە کاتی قەیرانەکاندا بەیەکەوە گرێدراون. شەڕی ئەم دواییە دەریخست کە ئەم توانایانە تەنیا بە لێدانی چەند ناوەندێک یان نەهێشتنی ژمارەیەک فەرماندە لەناو نابرێن.
ئێران توانای وەڵامدانەوە و سەپاندنی تێچوونەکانی بەسەر دیوەکەی تردا دەپارێزێت و جوگرافیای ناوچەکە ڕێگە بە تاران دەدات تێچووی هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی بەرفراوان زیاد بکات.
لێرەدایە کە حیساباتی واشنتۆن و تەلئەبیب لەگەڵ واقیعی مەیدانەکەدا بەریەککەوتن. ئەوان پێیان وابوو کە لێدانی قورس لە ئێران دەتوانێت نەک تەنیا دەسەڵاتی تاران، بەڵکو تۆڕی هاوپەیمانە ناوچەییەکانیش هەڵبوەشێنێتەوە. بەڵام پێشهاتەکانی دوای شەڕ، لانیکەم بە پێی هەڵسەنگاندنی بەشێک لە میدیا و بیرمەندە ڕۆژئاواییەکان، دەرەنجامێکی لەو شێوەیە پشتڕاست ناکەنەوە.
گۆڤاری فارن ئەفرێز لە هەڵسەنگاندنی شەڕەکەدا دەنووسێت کە ستراتیژی ئەمریکا و ئیسرائیل لەسەر ئەو گریمانەیە بووە کە بە ئامانجگرتنی ژێرخانی سەربازی، ئابووری، فەرماندەیی و دابینکردنی ئێران، تۆڕی هاوپەیمانانی ناوچەیی تارانیش دەڕووخێت؛ بەڵام ئەمە ڕووی نەدا. بەگوێرەی گۆڤارەکە، حزبوڵا وەک ئەکتەرێکی کاریگەر دەمێنێتەوە، یەمەن دەستی بە ئۆپەراسیۆنەکانی کردووەتەوە، ئێرانیش توانای گەیاندنی لێدانی سزای پاراستووە. فارن ئەفرێز تۆڕەکە بە پێکهاتەیەکی خۆڕاگر وەسف دەکات کە تەنانەت دوای لێدانی قورسیش دەتوانێت دووبارە بنیات بنێتەوە.
ئەم هەڵسەنگاندنە شکستی تێڕوانینێکی درێژخایەن لە واشنتۆن نیشان دەدات: کە دەتوانرێت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە نەهێشتن یان لاوازکردنی یەک ئەکتەر، دووبارە دابڕێژرێتەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستییەکانی ئەمریکادا بگونجێت. ئەزموونی شەڕەکە دەریخست کە ناوچەکە زۆر ئاڵۆزە و ناتوانرێت بە هێزی سەربازی ئەندازیاری بکرێت.
بەڵام پارادۆکسێکی گەورەتر لە گەرووی هورمزدا سەریهەڵدا.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە پێویستی دەستەبەرکردنی ئاسایشی وزە و ئازادی کەشتیوانی ڕەوایەتی بە بوونی سەربازی خۆی لە کەنداوی فارس بۆ دەیان ساڵە داوە. بەڵام شەڕی ئەم دواییە دەریخست کە ئەم ئامادەبوونە نەیتوانیوە ڕێگری بکات لەوەی گەرووی هورمز ببێتە یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی قەیران.
بە ئاماژەدان بەم دژایەتییە، فارن ئەفرێز دەنووسێت واشنتۆن ساڵانێک پێیوابوو کە بوونی ئەمریکا لە ناوچەکەدا گەرەنتی ئازادی کەشتیوانی دەکات، بەڵام شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران بووە هۆی داخستنی گەرووی هورمز، سوپای ئەمریکاش نەیتوانی بە زۆر گەرووی هورمز بکاتەوە. ئەم گەڵاڵەیە بۆ واشنتۆن زۆر گرنگە. ئەگەر بڕیار بێت ئامادەبوونی سەربازی ئەمریکا ئاسایشی ڕێڕەوی وزە مسۆگەر بکات، بەڵام شەڕێک بە بەشداری ڕاستەوخۆی ئەمریکا دەبێتە هۆی قەیران لەسەر هەمان ئەو ڕێگایانە، ئیتر ناتوانرێت ئەم ئامادەبوونە تەنها وەک "دابینکردنی ئاسایش" ڕەوا ببینرێت. لە دۆخێکی وادا تەنانەت هاوپەیمانەکانی ئەمریکاش دەبێ لە خۆیان بپرسن کە ئایا لە ڕاستیدا پشتبەستنی ئەمنییان بە واشنتۆن ئەمنتریان دەکات یان بەر لێکەوتەی شەڕەکانی ئەمریکایان دەکاتەوە؟
دەوڵەتانی کەنداو ساڵانێکە ملیارەها دۆلاریان خەرج کردووە بۆ کڕینی چەکی ئەمریکی و میوانداری بنکە سەربازییەکانی ئەمریکایان کردووە لەسەر خاکی خۆیان. بەڵام شەڕی چل ڕۆژە نیشانی دا کە لە ئەگەری ڕوودانی ململانێی ڕاستەوخۆی ئێران و ئەمریکا، ناتوانن لە دەرئەنجامەکانی شەڕ بکشێنەوە. بنکە سەربازییەکان، دامەزراوە وزەییەکان و ژێرخانی گرنگ کە پەیوەندییان بە بوونی ئەمریکاوە هەیە، دەتوانن ببنە بەشێک لە هاوکێشەی ململانێکان.
ئەمە ئەو پارادۆکسەیە کە دەبێت بە ڕاشکاوی باس بکرێت: ئایا بوونی ئەمریکا ئاسایشی وڵاتانی ناوچەکە زیاد دەکات یان دەیانخاتە بەردەم شەڕێک کە خۆیان دەستیان پێنەکردووە؟ لێرەوە پێویستی کشانەوەی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئاسیا. ئەم کشانەوەیە بە مانای پچڕاندنی پەیوەندییە سیاسی و ئابووری و دیپلۆماسییەکانی واشنتۆن لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە نییە. باسەکە سەبارەت بە کۆتایی هێنان بە ئامادەبوونی سەربازی هەمیشەیی و ئەو تێڕوانینەیە کە ئاسایشی کەنداوی فارس دەبێ بە شێوەیەکی هەمیشەیی لە لایەن سەربازیی زلهێزێکی دەرەکییەوە دابین بکرێتەوە.
فارن ئەفرێز پێشنیاری ئەوە دەکات کە دەوڵەتانی کەنداو ڕێکخستنی ئەمنی نوێ لە نێوان خۆیاندا دروست بکەن؛ ڕێکخستنەکان کە پشت بە واشنتۆن نابەستن. ئەم پێشنیازە دەتوانرێت وەک نیشانەی گۆڕینی ڕوانگە تەنانەت لە بازنەکانی ستراتیژی ڕۆژئاواشدا سەیر بکرێت. ئەگەر دوای دەیان ساڵ لە بوونی ئەمریکا، وڵاتانی ناوچەکە هێشتا ناچار بن هەوڵی دروستکردنی میکانیزمێکی ئەمنی سەربەخۆ بدەن، ئەوا پرسیارێک دێتە ئاراوە کە مۆدێلی ئەمنیی ئێستا تا چەند سەرکەوتوو بووە.
هەروەها ئەمریکا هاندەرە جددیەکانی هەیە بۆ دووبارە سەیرکردنەوە. دەیان ساڵ شەڕ و دەستێوەردان لە ڕۆژئاوای ئاسیا، تێچووی قورسی مرۆیی و دارایی واشنتۆنی لەدەست داوە، لە کاتێکدا دەستکەوتە ستراتیژییەکانی سنووردار ماونەتەوە. ئەمریکا لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی کێبڕکێی زیاتر دەبێتەوە لەگەڵ چین لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ئاستەنگە ئەمنییەکان لە ئەوروپا. بەردەوامبوونی ئامادەیی گەورە لە ڕۆژئاوای ئاسیا بە واتای تەرخانکردنی بەشێک لە سەرچاوە سەربازی و سیاسییەکانی ئەمریکا بۆ ناوچەیەک کە پرسە سەرەکییەکانی بە هێزی سەربازی چارەسەر ناکرێن.
جەنگی چل ڕۆژە ئەم تێچوونەی زیاتر بەرجەستە کرد. ئەمریکا بە هێزێکی سەربازیی زەبەلاحەوە هاتە ناو شەڕەکەوە، بەڵام نەیتوانی ئێران لە هاوکێشەی ناوچەکە دوور بخاتەوە. دەسەڵاتی ناوچەیی ئێران، ڕێگری ناوخۆیی و پێگەی جیۆپۆلەتیکی وڵاتەکەی، تێچووی هەر شەڕێکی نوێی بۆ واشنتۆن زیاد کردووە. ئەم ڕاستییە وا دەکات بەردەوامی ئامادەبوونی سەربازی ئەمریکا نەک هەر تێچووی زۆری هەبێت بەڵکو لە ڕوانگەی ستراتیژییەوە کەمتر سوودی هەبێت.
کشانەوەی ئەمریکا لە ناوچەکە دەتوانێ قبووڵکردنی واقیعێکی نوێ بێت. ئاسایشی ڕۆژئاوای ئاسیا دەبێت وردە وردە بۆ خودی وڵاتانی ناوچەکە جێبهێڵرێت.
ئێران، سعودیە، ئیمارات، عێراق، عومان و وڵاتانی دیکەی ناوچەکە ناچار دەبن لە یەک جوگرافیادا شانبەشانی یەکتر بژین و میکانیزمی ناوخۆیی بۆ جیاوازییەکانیان بدۆزنەوە.
شەڕی چل ڕۆژە پەیامێکی ڕوونی بۆ واشنتۆن نارد: ئەمریکا دەتوانێت شەڕ لە ڕۆژئاوای ئاسیا دەستپێبکات، بەڵام چیتر ناتوانێت گەرەنتی ئەوە بکات کە بەو شێوەیەی کە خۆی دەیەوێت کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت.
کەواتە پرسیاری سەرەکی نابێت چیتر ئەوە بێت کە چۆن ئەمریکا دەتوانێت بوونی خۆی لە ناوچەکەدا بپارێزێت؛ پرسیاری گرنگتر ئەوەیە کە چۆن دەتوانێت ناوچەکە بەجێبهێڵێت.
زیاتر لەوەی کە پێویستی بە سەرباز و کەشتی و بنکەی ئەمریکی هەیە، ڕۆژئاوای ئاسیا پێویستی بە فەرمانی ئەمنی ناوخۆیی هەیە. شەڕی ئەم دواییە دەریخست کە بەردەوامی بوونی سەربازی ئەمریکا نەک چارەسەری کێشەکانی ناوچەکە نییە، بەڵکو لە هەلومەرجە مەترسیدارەکاندا دەتوانێت خۆی ببێتە یەکێک لە هۆکارەکانی توندکردنەوەی قەیرانەکە. کاتی ئەوە هاتووە واشنتۆن ئەم ڕاستیە قبوڵ بکات و ڕێگای دەرچوون هەڵبژێرێت نەک سووڕی دەستێوەردان و شەڕ دووبارە بکاتەوە.
Your Comment