ئاژانسی هەواڵی مێهر، گرووپی نێودەوڵەتی: دوای ٢٣ ساڵ دەستێوەردانی سەربازی، سوپای ئەمریکا کۆتایی بە ئامادەبوونی سەربازی خۆی لە عێراق هێنا، بەمەش کۆتایی بەو قۆناغە هێنا کە بە لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دەستی پێکرد، دوای سەدان هەزار شەهید و بریندار، لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦.
ئەمریکا لە 30ی ئەیلولی 2026 بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند کە کشانەوەی هێزەکانی لە عێراق تەواو بووە و کۆتایی بە ئامادەبوونی سەربازی هێنا کە بە ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵی 2003 دەستیپێکرد و لە ساڵی 2011 بە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا ڕاگیرا، دواتر لە ساڵی 2014 بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش دەستیپێکردەوە.
لەم ساڵانەدا عێراق بە قۆناغە یەک لە دوای یەکەکانی شەڕ و یاخیبوون و توندوتیژی تائیفی و سەرهەڵدانی گرووپە چەکدارەکاندا تێپەڕی تا گەیشتە شەڕی داعش و دواتر گواستنەوەی پەیوەندییە ئەمنییەکانی نێوان بەغدا و واشنتۆن بۆ قۆناغێکی نوێ.
لەشکرکێشی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ سەر عێراق
ئەمریکا و بەریتانیا لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی بەرفراواندا بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی سەدام حوسێن دەستیان بە لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق کرد. هێزه ئەمریکاییەکان له کوێتەوه بۆ بەغدا پێشڕەوییان کرد و له 9ی نیسان پایتەختی حیراق داگیر کرا.
دوای ئەوه ڕژێمی بەعس که بۆ دەیان ساڵ حوکمی عێراقی کردبوو ڕووخا. لە 1ی ئایاری 2003، جۆرج بوش، سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکا کۆتایی هاتنی ئۆپەراسیۆنە گەورەکانی شەڕی ڕاگەیاند، بەڵام ئەم ڕاگەیاندنە بە مانای کۆتایی هاتنی شەڕەکە نەبوو. دوای ڕووخانی بەغدا، ئەمریکا "ئیدارەیەکی کاتی" دامەزراند بۆ بەڕێوەبردنی وڵات لە قۆناغی گواستنەوەدا. لە مانگی ئایاری 2003 بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق درا، هەروەها ڕێوشوێنی "ڕیشەکێش کردنی بەعس" درا.
لە ڕووخاندنی سەدامەوە بۆ یاخیبوونی چەکداری
عێراق دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام ئارامی نەدۆزیەوە. گرووپە چەکدارەکان لە ئەنجامی چالاکییەکانی ئەمریکا و بەریتانیا سەریان هەڵدا، لەوانە پاشماوەی بەعسییەکان، گرووپە چەکدارە سوننەکان و ئەلقاعیدە لە عێراق.
فەلوجە و ئەبووغورەیب
ساڵی ٢٠٠٤ شایەتی یەکێک لە خوێناویترین قۆناغەکانی شەڕ بوو. مانگی نیسانی ئەمساڵ شەڕی یەکەمی فەلوجە دەستیپێکرد دوای ئەوەی شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان هێزەکانی ئەمریکا و چەکدارەکان پەرەی سەند. هەر لەو ساڵەدا شەڕی دووەمی فەلوجە ڕوویدا و لەو ماوەیەدا هێزەکانی ئەمریکا هێرشێکی بەرفراوانیان ئەنجامدا و هەزاران کەسیان کوشت. لە هەمان کاتدا فەزیحەی زیندانی ئەبووغورەیب دوای دزەپێکردنی وێنەی سەربازە ئەمریکییەکان کە خراپ مامەڵەیان لەگەڵ دەستگیرکراوەکانی عێراقیدا دەکرد بۆ میدیاکان دزەپێکرا. ئەو دۆسیەیە بووە یەکێک لە ڕووداوە زیانبەخشەکان لە وێنەی ئەمریکادا لە سەردەمی داگیرکاریدا.
پێکهاتەی سیاسی نوێ و پەرەسەندنی توندوتیژی تائیفی
لە ساڵی ٢٠٠٥ عێراق هەڵبژاردنی ئەنجامدا و دەستوورێکی نوێی داڕشت، هەوڵێک بوو بۆ دروستکردنی سیستەمێکی سیاسی نوێ لە دوای ڕووخانی سەدام حوسێن. بەڵام پرۆسەی سیاسی لەگەڵ زیادبوونی توندوتیژیدا بوو. لە شوباتی 2006 بۆردومانکردنی مەزارگەی ئیمامی عەسکەری لە سامەرا شەپۆلێکی توندوتیژی تائیفیی لێکەوتەوە. کوشتنی ئامانجدار و ڕفاندن و بۆردومان لەژێر چەتری پاڵپشتی ئەمریکادا بڵاوبووەوە، ژمارەی ئاوارەکان زیادی کرد و بەغدا و چەند شارێکی دیکەی عێراق بوونە گۆڕەپانی ململانێکان، ئەمریکییەکان لە پشت پەردەوە بوون.
ستراتیژی "هەڵکشانی" لە ساڵی ٢٠٠٧
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٧دا، جۆرج بوش ستراتیژییەکی نوێی ڕاگەیاند، کە بە ستراتیژی “Surge” ناسراوە. ئەم ستراتیژە بریتی بوو لە ناردنی دەیان هەزار سەربازی تر بۆ عێراق و گۆڕینی تاکتیکی جێگیرکردنی سەربازی. پلانەکە تیشکی دەخستە سەر پاراستنی هاووڵاتیانی مەدەنی و بەهێزکردنی ئاسایش لەو ناوچانەی کە گرووپە چەکدارەکان تێیدا چالاک بوون. لەم کاتەدا زیاتر لە ٢٧٠ هەزار سەربازی ئەمریکی لە عێراقدا بوون. لە هەمان کاتدا ئەمریکا "ئەنجومەنەکانی بەئاگاهاتنەوەی عێراق"یان پێکهێنا، کە تیایدا گرووپە خێڵەکییە سوننەکان بە ڕواڵەت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قاعیدە لە عێراق یەکگرتوو بوون، بەڵام لە واقیعدا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گرووپە بەرخۆدانییەکانی شیعە پێکهاتبوون.
ڕێککەوتنی ئەمنیی
لە ساڵی 2008 ئەمریکا و عێراق ڕێککەوتنێکی ئەمنییان واژۆ کرد کە چوارچێوەیەکی کاتیی بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا دیاریکرد. ئەم هێزانە لە ساڵی 2009 دەستیان بە کشانەوە کرد لە شارەکانی عێراق، واشنتۆنیش لە ساڵی 2010 کۆتایی هاتنی ئۆپەراسیۆنە جەنگییە گەورەکانی ڕاگەیاند، لە کانوونی دووەمی 2011 کشانەوەی تەواوەتی هێزەکانی ئەمریکا ڕوویدا، بەمەش قۆناغی یەکەمی ئامادەبوونی سەربازی ئەمریکا کۆتایی هات کە بە لەشکرکێشی ساڵی 2003 دەستی پێکرد.
گەڕانەوە بۆ عێراق بە بەکارهێنانی داعش وەک بیانوو
کشانەوەی ئەمریکا کۆتایی بە نائارامییەکانی عێراق نەهێنا. بۆردومان و هێرشی چەکداری و گرژی سیاسی و تائیفی بەردەوام بوو. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە تاقمی تیرۆریستی داعش لە سووریا بەهێزتر بوو. ئەمریکییەکان کە بەپێی ڕێککەوتنێکی ئەمنی ناچاربوون عێراق بەجێبهێڵن، هەوڵیاندا ئەو گرووپە بەکاربهێنن بۆ گەڕانەوە بۆ عێراق. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ داعش هێرشێکی بەرفراوانی بۆ سەر عێراق دەستپێکرد و بووە هۆی کەوتنی مووسڵ کە دووەم گەورەترین شاری عێراقە. لە بەرامبەر هێرشەکەدا یەکینەکانی سوپای عێراق داڕما و داعش بڕێکی زۆر چەک و کەرەستە و پارەی دەستکەوت. داعش بەم پلانە ئەمریکییە توانی لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٨دا زاڵ بێت بەسەر بەشێکی زۆری باکور و ڕۆژئاوای عێراق و تاوانی قێزەون لەو وڵاتە ئەنجام بدات.
دڕندەییەکانی سپایکەر و شنگال
ساڵی ٢٠١٤ شایەتی هەندێک لە خوێناویترین دڕندەییە مێژووییەکانی شەڕی داعش بووین. کۆمەڵکوژی گەنجانی عێراقی لە بنکەی سپایکەر یەکێک لەو ڕووداوانە بوو کە تێیدا سەدان سەرباز و مەشقپێکراوی عێراقی دوای بە دیل گیران لەلایەن ئەو گرووپەوە کۆمەڵکوژ کران. ژمارەی ئەو کەسانە لە نێوان ١٠٩٥ بۆ ١٧٠٠ کەس مەزەندە دەکرێت.
لە مانگی ئابی ئەو ساڵەدا داعش هێرشی کردە سەر دەڤەری شنگال و ئەندامانی کەمینەی ئێزیدی کردە ئامانج بە تاوانی کوشتن و ڕفاندن و کۆیلەکردن و ئاوارەبوون. تاوانەکانی ئەم گرووپە لە دژی ئێزیدییەکان دواتر بووە جێگەی سەرنجی لێکۆڵینەوە نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، و لەلایەن دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بە “جینۆساید” وەسف کران.
گەڕانەوەی هێزەکانی ئەمریکا بۆ عێراق
لەگەڵ فراوانبوونی داعش و کۆنتڕۆڵکردنی بەشێکی زۆری عێراق، حکومەتی عێراق داوای هاوکاری نێودەوڵەتی کرد، هێزەکانی ئەمریکاش لە ساڵی 2014 گەڕانەوە عێراق، لە ئۆکتۆبەری 2014 وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بە فەرمی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە دژی داعش لە عێراق و سووریا ناوی برد بە "پشتیوانی یەکلاکەرەوەی ئۆپەراسیۆن". هەرچەندە تاقمە تیرۆریستییەکان وەک میلیشیا ئۆپەراسیۆنەکانیان ئەنجام دەدا، بەڵام هاوکارییەکانی ئەمریکا بریتی بوون لە هێرشی ئاسمانی، پشتیوانی هەواڵگری، مەشق و ڕاهێنان، ڕاوێژکاری و هاوکاری سەربازی بۆ هێزە عێراقی و کوردییەکان. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ئاسایی بوو کە ئەمریکییەکان لە پڕۆسەی تێکشکاندنی داعشدا هاوکارییەکی ئەوتۆیان نەکرد. ئەگەر ئامادەبوون و هاوکاری ئێران و وڵاتانی دراوسێ نەبوایە، دیاردەی داعش بەو زووانە لە عێراق لەناو نەدەچوو.
ئازادکردنی شارەکان لەلایەن حەشد و گرووپەکانی بەرخۆدان
فەرمانی ئایەتوڵڵا سیستانی بۆ پێکهێنانی گرووپی خۆبەخشی جەماوەری بووە هۆی پێکهێنانی یەکەی میلیشیایی سەدان هەزار کەسی و پشتیوانی ئێرانیش بووە هۆی ئازادکردنی ژمارەیەک شار و ناوچەی ژێر دەسەڵاتی داعش لە ساڵانی دواتردا. تکریت لە ساڵی ٢٠١٥ و فەللوجە لە ساڵی ٢٠١٦ ئازاد کرا.
گرنگترین شەڕ، شەڕی موسڵ بوو کە لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٦ دەستی پێکرد و تا مانگی تەمموزی ٢٠١٧ بەردەوام بوو، لەم کاتەدا حکومەتی عێراق کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکەی ڕاگەیاند. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بەغدا کۆتایی هاتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە گەورەکانی دژی داعش لە عێراق ڕاگەیاند. بەڵام ئەو ڕێکخراوە نەما، بەڵکوو لە هێزێکی زاڵ بەسەر شارەکانەوە گۆڕا بۆ شانە چەکدارەکان کە هێرش و بۆسە و تیرۆریان لە ناوچە جیاجیاکان ئەنجامدا.
تیرۆرکردنی شەهیدان سولەیمانی و ئەلموهەندیس
لە ٣ی ژانویەی ٢٠٢٠، ئەمریکا بە فەرمانی ڕاستەوخۆی دۆناڵد ترەمپ، لە نزیک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا، بە پێشێلکردنی ڕێسا نێودەوڵەتییەکان، هێرشێکی ئەنجامدا و جەنەڕاڵ قاسم سولەیمانی، فەرماندەی سوپای قودسی سوپای پاسدارانی ئێران و ئەبومەهدی موهەندیس، جێگری سەرۆکی هێزەکانی حەشدی شەعبی شەهید کرد. ئەم هێرشە بووە هۆی دروستبوونی گرژیی توند لە نێوان ئەمریکا و ئێران و بۆ یەکەمجار لە جیهاندا لە ماوەی چەند دەیەیەکدا، ئێران مووشەکی ئاراستەی بنکە ئەمریکییەکانی لە عێراق کرد، کە بە پێی سەرچاوە فەرمییەکانی واشنتۆن، سەدان کەسی بریندار کرد. بێگومان ئەم ئامارە وردە وردە ڕاگەیەنرا و ئەمریکا لە سەرەتادا بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە هیچ زیانێکی مرۆیی لەم هێرشانەدا نەبووە و لە کۆتاییدا ژمارەی کوژراوانی خۆی ڕانەگەیاند.
ئەمریکییەکان لە ئۆپەراسیۆنەکانی شەڕەوە تا مەشق و ڕاهێنان سنووردار بوون
دوابەدوای ئەم ناڕەزاییە گشتییانە، حکومەتی ئەمریکا و عێراق لە ساڵی ٢٠٢١ ڕایانگەیاند کە ئەرکی ئەمریکا لە عێراق سنووردار کراوە و لە ئۆپەراسیۆنە شەڕکەرەکانەوە گۆڕاوە بۆ ئەرکێک کە لەسەر بنەمای ڕاوێژکاری و هاوکاری و ڕاهێنان و بەهێزکردنی هێزە عێراقییەکان دامەزراوە.
ڕێککەوتن بۆ کۆتایی هێنان بە ئەرکی هاوپەیمانی
لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠٢٤ حکومەتی ئەمریکا و عێراق پلانێکیان بۆ کۆتایی هێنان بە ئەرکی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش لە عێراق ڕاگەیاند. بەگوێرەی ئەم پلانە بڕیاردرا تا مانگی ئەیلولی 2025 نوێنەرایەتی هاوپەیمانان لە عێراق کۆتایی پێبێت و ئەمریکاش تا ئەیلولی 2026 لە عێراق بمێنێتەوە بە بیانووی پاڵپشتیکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی پەیوەست بە شەڕی داعش لە سوریا لە بنکەکانی ناوخۆی عێراقەوە.
کشانەوەی کۆتایی
لە ماوەی ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦ هێزەکانی ئەمریکا دەستیان کرد بە کەمکردنەوەی بوونی خۆیان لە عێراق و چۆڵکردنی بنکە سەربازییەکان. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦، ئەمریکا کە بنکەکانی لە ئەنجامی شەڕی ئەو وڵاتە لە دژی کۆماری ئیسلامی ئێران کراونەتە ئامانجی هێرشە مووشەکییەکانی تاران، تەواوبوونی کشانەوەی لە عێراق ڕاگەیاند و بەمەش کۆتایی بەو داگیرکارییە سەربازییەی ئەمریکا هێنا کە بە گەڕانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤ بە بیانووی بەرەنگاربوونەوەی داعش دەستی پێکردبووەوە.
ئامارە کارەساتبارەکانی داگیرکاری و تاوانەکانی ٢٣ ساڵەی ئەمریکا لە عێراق
ساڵانی شەڕ زیانێکی گەورەی مرۆیی و ماددی بەجێهێشت، بەڵام دیاریکردنی ژمارەی کۆتایی قوربانییەکان بەهۆی جیاوازی شێوازی ژماردن و نەبوونی تۆماری تەواو لە هەموو قۆناغەکانی جەنگدا قورسە.
لێکۆڵینەوەیەکی پڕۆژەی "تێچووی جەنگ" لە زانکۆی براون، ژمارەی مردنی ڕاستەوخۆ لە عێراق لە نێوان مانگی ئازاری 2003 تا ئازاری 2023 بە سەدان هەزار کەس دەخەمڵێنێت، کە بەپێی میتۆدۆلۆژیای ژماردن دەگۆڕێت.
بەپێی ئامارە فەرمییەکان، لە ئەنجامی ئەم شەڕەدا لانیکەم ٣١٥ هەزار عێراقی بە ژن و منداڵەوە ڕاستەوخۆ شەهید بوون. لە کاتێکدا زیانە مرۆییەکانی عێراقییەکان لە ئەنجامی بەکارهێنانی چەکی ناتەقلیدی و کیمیایی و ئەتۆمی بە زیاتر لە یەک ملیۆن مەزەندە دەکرێت.
ژمارەی پەنابەرانی عێراقی لەم شەڕەدا لە ماوەی زیاتر لە دوو دەیەی داگیرکاریی ئەمریکا بۆ سەر عێراق و لێکەوتەکانی چەند ملیۆنێکی تێپەڕاند.
لەلایەکی دیکەوە ئەمریکا بە یەکێک لە تێچوویترین شەڕەکانی سەدەی بیست و یەکەمی عێراقدا تێپەڕیوە و زیاتر لە چوار هەزار و ٥٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە و زیاتر لە ٣٠ هەزار بریندار و ترلیۆنێک و ٧٠٠ ملیۆن دۆلار. ژمارەی ئەو سەربازە ئەمریکییانەی لەم شەڕەدا کوژراون، نزیکەی دوو ئەوەندەی سەربازانی ئەفغانستان بووە. هەروەها تێچووی ئابووری شەڕەکە زۆر گەورە بوو، لەوانە خەرجییە سەربازییەکان، ئاوەدانکردنەوە، چاودێریکردنی پێشمەرگە دێرینەکان و تێچووی دیکەی پەیوەست بە شەڕ.
Your Comment