ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی_ڕەزا دێهقانی، شارەزای سیاسی؛ لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە سەرکەوتن لە شەڕدا تەنیا بەو مانایە نییە کە کام لایەن چەکی زیاتری هەیە یان لەشکرێکی بەهێزتر.
پرسی سەرەکی ئەوەیە کە کام لایەن دەتوانێت ئیرادەی خۆی بەسەر ئەویتردا بسەپێنێت و ڕێگری لە لایەنی بەرامبەر بکات کە بە ئامانجەکانی خۆی بگات. هەر لەو ڕوانگەیەوەیە کە تاران وەستانەوە بەرامبەر ئەمریکا و ئیسرائیل و وەڵامدانەوەی هێرشەکان و بەرزکردنەوەی تێچووی درێژەدان بە شەڕ بۆ دوژمن وەک بەشێک لە ڕێگای سەرکەوتن دەزانێت.
ئەمریکا و ئیسرائیل بە پشت بەستن بە باڵادەستی سەربازی و تەکنەلۆژیای خۆیان، چوونە ناو ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئێران، بەڵام هەبوونی چەکی پێشکەوتوو بە تەنیا ناتوانێت دەرئەنجامی شەڕێک دیاری بکات. دەسەڵاتی ڕاستەقینە کاتێک دەبێتە مانادار کە بتوانرێت بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکان بەکاربهێنرێت. ئەگەر دەسەڵاتێکی سەربازی نەتوانێت لایەنی بەرامبەر ناچار بکات پاشەکشە بکات سەرەڕای هێرشە بەرفراوانەکان، ئەوا ناتوانێت تەنها بە ئاماژەدان بە هێزی چەک، پاگەندەی سەرکەوتن بکات.
لەم ڕوانگەیەوە ستراتیژی ئێران لەسەر یەک بنەما دامەزراوە: دوژمن دەبێت بەو ئەنجامە بگات کە درێژەدان بە شەڕ تێچووی زیاتری دەبێت لەوەی کە دەتوانێت بەدەستی بهێنێت.
باڵادەستێی سەربازی ئەمریکا گەرەنتی سەرکەوتن ناکات
ئەمریکا ساڵانێکە باڵادەستیی سەربازی خۆی وەک ئامرازێک بۆ فشارخستنە سەر دەوڵەتە سەربەخۆکان بەکاردەهێنێت. بەڵام ئەزموونی شەڕەکانی ڕابردوو دەرکەوتووه که هێزی ئاسمانی و کەرەستەی پێشکەوتوو و بودجەی سەربازی گەورە هەمیشه سەرکەوتنی سیاسی به دواوه نابێت.
لە دۆسیەی ئێراندا، پرسیارەکە تەنیا ئەوە نییە کە هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل چەند زیانێکیان پێدەگەیەنن؛ پرسیاری گرنگتر ئەوەیە کە ئایا ئەم هێرشانە دەتوانن ئێران ناچار بکەن داواکارییەکانی واشنتۆن قبووڵ بکات.
کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا ڕووبەڕووی گەمارۆ و هەڕەشەی سەربازی و گوشاری سیاسی بووەتەوە. لە ڕوانگەی تارانەوە ئەم ئەزموونە ئەوە نیشان دەدات کە مەرج نییە فشاری دەرەکی ببێتە هۆی تەسلیمبوون. ڕەنگە دوژمن ئاسانکارییەکان بکاتە ئامانج یان تێچوونەکان بەسەر وڵاتەکەدا بسەپێنێت، بەڵام تا ئەو کاتەی نەتوانێت ئیرادەی سیاسی ئێران بگۆڕێت، بە ئامانجی سەرەکی خۆی نەگەیشتووە.
هەر لەبەر ئەم هۆکارەش بەرگەگرتن لە فشار و پاراستنی توانای وەڵامدانەوە لە حیساباتی ئێراندا گرنگییەکی زۆری هەیە. تاران دەیەوێت نیشان بدات کە هێرشکردنە سەر ئێران، بە پێچەوانەی گریمانەکانی پلاندانەرەکانی، ڕێگەیەکی کەم تێچووی نییە بۆ ناچارکردنی وڵاتەکە بۆ پاشەکشەکردن.
ئێران چۆن تێچووی شەڕ بۆ ئەمریکا زیاد دەکات؟
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی ستراتیژی ئێران ئەوەیە کە بەرەکانی شەڕ بکاتە گۆڕەپانێکی تێچووناوی و پێشبینینەکراو بۆ دوژمن. ڕەنگە ئەمریکا لە هەندێک کەرەستە و ئیمکاناتی سەربازیدا سوودی هەبێت، بەڵام پاراستنی ئەو سوودە لە مەیدانەکەدا و بەکارهێنانی بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکان شتێکی دیکەیە.
توانای مووشەکی ئێران، بەکارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و توانای وەڵامدانەوەی هێرشەکان هەندێک لەو ئامرازانەن کە دەتوانن کاریگەرییان هەبێت لەسەر حیساباتی سەربازی ئەمریکا و ئیسرائیل. لەم جۆرە هەلومەرجەدا لایەنی بەرامبەر ناچارە سەرچاوەی زیاتر بۆ بەرگریکردن لە هێز و ئیمکاناتەکانی تەرخان بکات و هەروەها مەترسی فراوانبوونی ململانێکان لەبەرچاو بگرێت.
گرنگی ئەم مەسەلەیە ئەوەیە کە شەڕ بۆ ئەمریکا تەنها لە ئۆپەراسیۆنی سەربازیدا سنوردار نییە. هەروەها تێچووی دارایی، فشار لەسەر هێزەکانی جێگیر لە ناوچەکە، نیگەرانییەکانی هاوپەیمانەکانی واشنتۆن و دەرئەنجامە سیاسییەکانی بەردەوامبوونی ململانێکان کاریگەرییان لەسەر بڕیارەکانی وڵاتەکە هەیە.
لەگەڵ تێچووی زیاتری شەڕەکە و دەرئەنجامێکی ڕوون و زەحمەتتر دەردەکەوێت، فشارەکان بۆ بیرکردنەوە لە ستراتیژی ئەمریکا زیاتر دەبن. لەو چوارچێوەیەدا ئێران هەوڵدەدات بۆ واشنتۆن بە ڕوونی بڵێت کە بەبێ ئەوەی باجێکی جددی بدات، ناتوانێت سیاسەتەکانی خۆی بەسەر تاراندا بسەپێنێت.
بێگومان زیادبوونی تێچووی شەڕەکە بە تەنیا دەرئەنجامی کۆتایی دیاری ناکات. گرنگی ڕاستەقینەی ئەو کاتە دەردەکەوێت کە ئەم تێچوونانە بڕیاردەرانی ئەمریکی ناچار دەکەن بە ئامانجەکانیاندا بچنەوە.
گەرووی هورمز؛ خاڵێک کە حیساباتی جیهان دەگۆڕێت
یەکێک لە گرنگترین سەروەت و سامانە ستراتیژییەکانی ئێران، هەڵکەوتەی جوگرافیای ئێرانە لە تەنیشت گەرووی هورمز؛ ڕێڕەوێک کە گرنگییەکی زۆری هەیە لە بازرگانی وزەی جیهانیدا. هەر جۆرە پەککەوتنێک لە تێپەڕین بەم ناوچەیەدا کاریگەری لەسەر بازاڕەکانی نەوت و گاز هەیە و نیگەرانییەکانی وڵاتانی بەکاربەری وزە زیاد دەکات.
گرنگی گەرووی هورمز تەنیا لە وڵاتانی دراوسێی ئێراندا سنووردار نییە. زۆرێک لە ئابوورییە سەرەکییەکانی جیهان پشت بە ڕۆیشتنی جێگیری وزە لەم ڕێگایەدا دەبەستن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش هەر زیادبوونێکی گرژی لەم ناوچەیەدا دەتوانێ لە بازنەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی تێپەڕێت و ببێتە پرسێکی ئابووری و نێودەوڵەتی.
ئەم هەڵوێستە ڕێگە بە ئێران دەدات کە حیساباتی لایەنی بەرامبەر بە پرسێکی دەرەوەی دەسەڵاتی سەربازییەوە ببەستێتەوە. واشنتۆن جگە لە هەڵسەنگاندنی مەیدانی شەڕ، دەبێت لێکەوتە ئابوورییەکان و کاردانەوەی بازاڕە جیهانییەکانیش لەبەرچاو بگرێت. هەروەها ڕەنگە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا نیگەران بن لە بەردەوامبوونی ئەو قەیرانەی کە ئاسایش و ئابووری وزەیان تووشی کێشە کردووە.
لەم ڕوانگەیەوە گەرووی هورمز تەنیا ڕێڕەوێکی دەریایی نییە؛ شوێنێکی ستراتیژییە کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی زلهێزەکان هەبێت. ئەمەش وا دەکات هەر حیسابێکی شەڕ لەگەڵ ئێران بە بێ ڕەچاوکردنی گرنگی ئەم ڕێڕەوی ئاوییە ناتەواو بێت.
بێگومان کاریگەری هورموز پەیوەستە بە بارودۆخی سەر زەوی و کاردانەوەی وڵاتانی دیکە و پێشهاتەکانی بازاڕی وزە. بەڵام پێگەی جوگرافیای ئێران هۆکارێک نییە کە واشنتۆن بتوانێت لە پلانەکانیدا پشتگوێی بخات.
بۆچی گەمارۆکان نەیانتوانیوە ئێران ناچار بکەن خۆی ڕادەست بکات؟
گوشاری ئابووری یەکێکی دیکە لە ئامرازە سەرەکییەکانی ئەمریکا لە دژی کۆماری ئیسلامی ئێران بووە. واشنتۆن چەندین جار هەوڵی داوە تێچووی بەرخۆدانی ئێران زیاد بکات بە سەپاندنی گەمارۆی نەوت و سنووردارکردنی مامەڵە داراییەکان و قورسکردنی بازرگانی دەرەکی.
سەرەڕای ئەم فشارانە، ئێران هێشتا توانیویەتی سیاسەتی سەربەخۆی خۆی بپارێزێت و بەرەنگاری داواکارییەکانی ئەمریکا ببێتەوە.
ئەمەش بەو مانایە نییە کە سزاکان بێکاریگەرن یان کێشە ئابوورییەکان بوونیان نییە؛ بەڵکوو ئەوە نیشان دەدات کە هیچ پەیوەندییەکی دیاریکراو و گەرەنتیکراو لە نێوان فشاری ئابووری و گۆڕانکاری لە ڕەفتاری سیاسیدا نییە.
حیساباتی ئەمریکا لەسەر ئەو گریمانەیە بووە کە زیادبوونی گوشارەکان لە کۆتاییدا تاران ناچار دەکات پاشەکشە بکات. بەڵام لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامییەوە، ئەگەر وڵاتێک سەرەڕای گەمارۆ درێژخایەنەکان لەسەر بڕیارە سەرەکییەکانی خۆی بەردەوام بێت، ناتوانرێت بوترێت کە سیاسەتی گوشار بە ئامانجی کۆتایی خۆی گەیشتووە.
ئەم ئەزموونە بۆ شەڕیش گرنگە. ئەگەر هێرشە سەربازییەکان بۆ گەیشتن بە هەمان ئامانجی سزاکان، کە ناچارکردنی ئێرانە بە قبووڵکردنی داواکارییەکانی واشنتۆن، تەنها زیانگەیاندن بەس نابێت بۆ گەیشتن بەم ئامانجە.
دەرئەنجامەکە تەنها لە حاڵەتێکدا لە بەرژەوەندی ئەمریکادا دەگۆڕێت کە فشاری سەربازی بتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە ڕەفتاری سیاسی ئێراندا، کە ناتوانرێت بە شتێکی ئاسایی وەربگیرێت.
یەکگرتوویی ناوخۆیی: بەشێکە لە بەرگەگرتن
لە هەر شەڕێکدا دەسەڵاتی سەربازی تەنیا یەکێکە لە هۆکارە دیاریکەرەکان. سەقامگیری سیاسی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی و توانای بەڕێوەبردنی وڵاتیش دەتوانێت کاریگەری لەسەر دەرئەنجامی ململانێکان هەبێت.
لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە، یەکێک لە ئامانجەکانی گوشاری دەرەکی بریتییە لە گۆڕینی تێچووی شەڕ و گەمارۆکان بۆ ناڕازیبوونی ناوخۆیی و کاریگەری لەسەر بڕیاردانی وڵات. لە بەرامبەردا تاران جەخت لەوە دەکاتەوە کە پاراستنی یەکگرتوویی ناوخۆیی و پێشگرتن لە گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکانی دوژمن بەشێکی گرنگی ستراتیژی بەرەنگاربوونەوەی گوشارەکانە.
وڵاتانی ناوچەیی؛ بۆچی درێژەدان بە شەڕ لە بەرژەوەندی هەمووان نییە؟
شەڕ لەگەڵ ئێران تەنیا لەسەر تاران و واشنتۆن نییە. وڵاتانی ناوچەکەش بە هۆی لێکەوتە ئەمنی و ئابوورییەکانییەوە کاریگەرییان لەسەرە. بوونی هێز و دامەزراوە سەربازییەکانی ئەمریکا لە بەشێک لە وڵاتانی ناوچەکە، ئەو وڵاتانە بەرەوڕووی دەرئەنجامە ئەگەرییەکانی تەشەنەسەندنی ململانێکان دەکاتەوە.
لە هەلومەرجێکی لەو جۆرەدا، حکومەتەکانی ناوچەکە دەبێت هاوسەنگی لە نێوان پەیوەندییە ئەمنییەکانیان لەگەڵ ئەمریکا و نیگەرانییەکان لە تەشەنەسەندنی شەڕەکە دابنێن. هیچ وڵاتێک ناتوانێت دەرئەنجامەکانی قەیرانێکی درێژخایەن لە دەوری ڕێگا گرنگەکانی وزە و بازرگانی پشتگوێ بخات.
Your Comment