۱۶ ساڵ قەیرانی بێ بڕانەوە لە عێراقی هەزار ئیتنیک

ناکۆکی ناوخۆیی، شەڕی بێ بڕانەوە لە گەڵ تیرۆریزم و ناڕەزایەتی لە سیستەمی سیاسی بەڕێوەبەری وڵات، لە ماوەی ۱۶ ساڵی ڕابردوودا، سێ فاکتەری گرینگن بۆ دروست بوونی قەیرانی پەیتا پەیتا لە عێراق.

ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی- حەلیمە مەڵایی:  بەشداریی کەم و کورتی خەڵکی ناوچە باشوورییەکانی عێراق لە هەڵبژاردنی پەرلەمانیی ڕابردووی ئەم وڵاتە(لە هەندێ ناوچەدا کەمتر لە ۱۱ لەسەد بووە) پەیامێکی ناڕەزایەتی سیاسی و مەدەنی ڕوون و ئاشکرای خەڵک بە بەرپرسانی عێراق بوو.

 بەم ناڕەزایەتییە سیاسی و مەدەنییەی خەڵکی بەغدا و باشووری عێراق، بە تایبەتی شیعەکان؛ تا ڕادەیەک پێش بینی ئەوە دەکرا کە لە داهاتوویەکی نزیکدا، هاواری پەنگ خواردووی خەڵکی ئەم ناوچانە بە سەر سیستەمی پڕ لە گەندەڵی بەڕێوەبەری عێراقدا بڕژێت.

 دوای ڕووخانی سەدام حسێن و ڕژێمی بەعس ، خەڵکی عێراق هیوایان بەوە بوو کە سیستمی حکوومەتیی وڵاتەکەیان، فیدڕاڵی دیمۆکراتیک بێت و مافی هەموو ئیتنیک و نەتەوەیەکی تێدا ڕچاو بکرێت.

 ئەمە لە حاڵێکدایە کە ئێستا سوننەی ئەم وڵاتە پاگەندەی ئەوە دەکات کە تۆڵەی ڕژێمی بەعس لەو دەکرێتەوە و لە سەروەت و سامانی وڵات بێ بەش کراوە و خراوەتە پەراوێزەوە. کوردەکان دەڵێن بە گوێرەی یاسا مامەڵەمان لە گەڵ نەکراوە و سەرەڕای بێ بەشی لە بودجە و نەوت و داراییەکانی وڵات، مادەی ۱۴۰یشیان بۆ جێبەجێ نابێت و بەشێک لە ناوچەکانیان لێ دابڕاندوون.

هاوکات شیعەکانی عێراقیش پێیانوایە؛ بێ بەشن لە خزمەتگوزارییەکان و خەڵاتی بێکاری و گەندەڵی و نەبوونی خزمەتی کۆمەڵایەتی و شاریی بە باڵای ئەوان براوە.

بە گشتی دەتوانین بڵێین؛ ناکۆکی ناوخۆیی (شیعی- سوننی، کورد- عەرەب، شیعی- شیعی)  شەڕی درێژخایەن لە گەڵ تیرۆریزم(ئەلقاعیدە و داعش) و ناڕەزایەتی لە دۆخی بژێوی ژیان و خزمەت گوزاریی لە عێراق، لە ماوەی ۱۶ ساڵی ڕابردوودا ئەو سی فەکتەرە گرینگەن کە بۆ قەیران نانەوەی پەیتا پەیتا هۆکارن.

بەڵام گەلی عێراق چیدی تاقەتی قبووڵ کردنی حوکمڕانی تایفی، پەراوێزخستنی گرووپە سیاسیە ڕکابەرەکان، گەندەڵی دارایی، دزین، گەندەڵی نەوتی، نەبوونی خزمەتگوزاری ، بێکاری، هەژاری و مەندی و هەڵاوسانی ئابووری و پێشنەکەوتنی وڵاتەکەیان نەماوە.

 خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی لە عێراق مانگێک لەمەوپێش دەستی پێکرد و لە بەر ڕێزی چلەی ماتەمینی ئیمام حسێن بۆ ماوەی چەند ڕۆژ ڕاگیرا و دووبارە رۆژی ۲۵ی ئۆکتۆبر ڕەوتی شیعەی عێراق بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین لە دۆخی ئێستای وڵات، خۆپیشاندانی بەرفراوانی لە بەغدای پایتەخت دەستپێکردەوە.

پاش چەند حەوتە خۆپیشاندانی خوێناوی لە عێراق کە تا ئێستا کوژرانی ۲۶۰ کەس و بریندار بوونی ۱۲ هەزار کەسی لێکەوتووەتە، تا ئێستا ڕێکارەکانی دەوڵەتی عێراق و بەڵێنەکانی سەرۆک وەزیر عادل عەبدولمەهدی نەیتوانیوە ئارامی و ئاسایش بگەڕێنێتەوە بۆ عێراق.

ئەگەرچی ناشاردرێتەوە کە هەندێ وڵاتی ناوچەکە و باڵوێزخانەکانی وڵاتانی پیلانچی لە عێراقیش ئەم ناڕەزایەتیەیان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆیان قۆستووەتەوە و نەوتیان بە ئاگری ناڕەزایەتییەکانی عێراقدا کردووە بەڵکوو ئەم قەیرانە بۆ شەڕی ناوخۆیی بگۆڕن؛ بەڵام ئەمە تەنیا هۆکاری بەردەوامیی ڕەوتی ناڕەزایەتییەکانی وڵاتی عێراق نییە و داخوازییەکانی خەڵک زۆر بەربڵاون.

 ئەم ئەگەرەش لە ئارادایە کە تەڤل بوونی هەندێ لە کەسایەتییە سیاسی و سەربازییەکانی عێراق لەوانە موقتەدا سەدر ڕێبەری ڕەوتی سەدر و ژنڕاڵ عەبدولوەهاب ساعێدی، فەرماندەی بەناوبانگی عێراقی بە ریزی خۆپیشاندەرانی ناڕازی و هەروەها بایکۆتی دانیشتنەکانی پەرلەمانی عێراق لە لایەن ئیتیلافی سائروون  و پشتیوانی حەشدی شەعبی و مەرجەعیەتی باڵای شیعەی عێراق لە داخوازییە ڕەواکانی خۆپیشاندەرانی عێراقی  ڕەوتی سڕانەوەی سیاسی عادل عەبدولمەهدی لە سەرۆکایەتی دەوڵەتی عێراق و هەڵبژاردنی پێش وەختەی ئەو وڵاتە خێراتر بکاتەوە.

گومان لەوەدا نییە کە بەڵێنەکانی وەک دامەزراندن، دابەش کردنی زەوین و پارە لە ناوچە ناڕازیەکان تەنیا دەرمانی کاتییە و زیاتر سیستەمی بێ سەرەوبەرە و لاواز و شڵەژاوی دەوڵەتی عێراق نیشان دەدات و گرێ کوێرەیەکی ترە لە گڵۆڵە شپرزەکەی ئەمنیەتی عێراق.

عێراق پێویستی بە چاکسازیی ڕیشەییە، چاکسازی بنەڕەتی و پێکهاتەیی کە تا ڕادەیەک وڵامی داخوازییە گرینگ و بنەماییەکانی هەموو چینە سەرەکییەکانی عێراق، وەکوو، سوننە، شیعە، کورد، ئاشووری ، تورکمان ، مەسیحی و...... بداتەوە.

ئەمەش نایێتە دی مەگەین بە هەموارکردنی یاسای بنەڕەتی و پەڕینەوە لە حکوومەتی پشک پشکێنە و تایفی، بەرەنگار بوونەوەی گەندەڵان، یەکگرتووەیی و قبووڵ کردنی یەکتر بەتایبەتی بۆ ئەو ڕەوتە لایەنانەی کە هاوفیکر یان هاوبەرژەوەندین، هەروەها دەست هەڵگرتن لە تۆڵەسەندنەوەی سیاسی- مەزەبی و دروست کردنی دەوڵەت و حکوومەت لە سەر بنەمای توانست و پسپۆڕیی و توانا بوونی کەسەکان نەک پشک.

ئێستا  ئەم پرسیارە دێتە ئاراوە؛ گەلۆ ئەم ناڕەزایەتی دەربڕینە بتوانێ گۆرانکاری لە سیستەمی سیاسی و حوکمڕانی عێراق دروست بکات یان عێراق دەخاتە جەڕ و پێچێکی توند و داهاتوویەکی لێڵ و نائەمن چاوەڕوانی ئەم وڵاتە دەکات؟

یەکەم بوونی چەک لە دەستی زۆربەی خەڵکی عێراق و چالاک بوونی ئاشکرا و نهێنی سەدان گرووپی میلیشیایی لە عێراق کە زۆربەیان فیکری نەتەوەیی و مەزەبی جیاواز و هەندێ جاریش دژ بەیەکیان هەیە خۆی دەتوانێ دەرگا لە توندوتیژی و شەڕی ناوخۆیی و ئاژاوگێران بکاتەوە. بەتایبەت لە قۆناغە هەستیارەکاندا کە ئەمنیەت تێدا لەرزۆکە.

بەو شێوەیەی کە لە خۆپیشاندانەکانی ئەم ڕۆژانەی عێراقدا دەبینین هەندێ لە خەڵک بە دەستی گرووپە میلیشیاییەکان دەکوژرێن  وخەریکە شەڕی ناوخۆیی لەم وڵاتە هەڵگیرسێت.

 ئەگەر ئەم ڕەوتە درێژەی هەبێت، دەوڵەت و هێزە ئەمنیەکانی عێراق ناچارن بۆ کۆنتڕۆڵی خۆپیشاندانەکان، لە ئاستی ئەمنیەتی ناوچەکەکانی تر کەم بکەنەوە و پشتوێنەی ئەمنیەتی لە شارەکانی وەک بەغدا و بەسرە کە خۆپیشاندان تێیاندا گەرمە، توند بکەنەوە  و بەمەش ڕێگا بۆ هەناسەدانی دووبارەی شانە نووستووەکانی داعش و گرووپە تیرۆریستییەکانی ژێر پێستی کەرکووک، رەمادی و مووسڵ و ...... دەکرێتەوە و کارەساتێکی ئەمنی بۆ ناوچەکە دروست ئەبێت.  

ئەگەر ناڕەزایەتییەکانی عێراق بە باشترین شێوە کۆنترۆڵ نەکرێت، تۆڵەسەندنەوەی ئیتنیکی و تاکەکەسی، ئەو وڵاتە بەرەو ئاژاوە و بشێوی بێ بڕانەوە دەبات و دیکەی ناوچەکانی ئەم وڵاتەشی پێوە دەگلێت و هەڵوەشانەوە و دابەش بوونی عێراق لەو کاتەدا دوور لە چاوەڕوانی نابێت.

هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کە وڵاتانی بیانی لەوانە ئەمریکا کە ئێستایش لە عێراقدا بوونی هەیە، دەستێوەردانی زیاتر لەم وڵاتە بکەن و مێژووی ناوچەکەش نیشانی داوە، ئەمریکا لە هەر وڵاتێک پەل بکاتەوە، تا ئەو وڵاتە دابەش نەکات درەنگ واز بهێنێت.

ئەم بابەتانەی باس کرا تەنیا هەندێ ئاماژەی بچووک بوون بە پاشهاتەکانی بەردەوامیی خۆپیشاندانەکانی عێراق و پێویستە لە ئێستادا رێبەران و بلیمەتانی سیاسی و کۆمەڵایەتی عێراق بە زووترین کات و بێ هیچ مەرج و داخوازییەکی تاکەکەسی بۆ پەڕاندنەوەی وڵات لە هەر چەشنە قەیرانێکی قووڵ و بێ کۆتایی ، لە سەر میزی هاوبیری و یەکتر قبووڵ کردن دابنیشن و بەرژەوەندی نەتەوەیی وڵاتەکەیان و پاراستنی گیانی خەڵک لە بەرچاو بگرن.

دەبێ بە پەلە لە هەنگاوی یەکەمدا رێکارێک بدۆزنەوە بۆ ئەوەی خۆپیشاندانەکان بوەستێنن و خەڵک متمانەیان پێ بکات و دەرفەتیان پێ بدات تاکوو لەم قۆناغە مەترسیدارە بپەڕنەوە.  بێ گومان ڕێگای ڕزگاری عێراق ئەوەیە ڕێبەرانی سیاسی و بەرپرسانی وڵات واز لە پشک پشکێنە کردنی دەسەڵات و پۆستەکان بێنن و داخوازیی ئیتنیکی و عەشیرەیی بە سەر داخوازیی نیشتیمانیدا فەرز نەکەن.

لەم ڕێگایەشدا ڕێبەرانی ڕەوتە سیاسییەکانی عێراق نابێ لە ڕۆڵی کاریگەر و گرینگی مەرجەعیەتی باڵای وڵاتەکەیان و هەروەها ڕێنماییەکانی وڵاتی دۆستی و هاوپەیمانی خۆیان واتا ئێران خافڵ بن، چونکوو ئاسایشی ئێران و عێراق پێکەوە گرێ دراوە و ئێران رازی نییە بە بشێوی و ئاژاوە لە عێراق.

News Code 29181

نیشانەکان

بۆچوونی ئێوە

You are replying to: .
  • 8 + 1 =