شەڕی ئێران و گورز لە کۆڵەکەکانی هەژموونی ئەمریکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی:ئەوەی ئێستا گرنگتر بووە ئەو پرسیارەیە کە لە نێو هاوپەیمانەکانی ئەمریکادا هاتۆتە ئاراوە: ئایا واشنتۆن دەتوانێت هێشتا لە ساتێکی قەیراناویدا ئاسایشیان گەرەنتی بکات؟
وەڵامی ئەم پرسیارە لە هەڵسوکەوتی وڵاتانی ناوچەکەدا دەبینرێت نەک لە لێدوانە سیاسییەکانی ئەمریکادا. ساڵانێکە هاوپەیمانەکانی واشنتۆن وایان زانیوە کە بوونی سەربازی ئەمریکا و تۆڕی بنکە و ڕێککەوتنە ئەمنییەکانیان لە کۆتاییدا ڕێگرییەکی متمانەپێکراو بۆیان دروست دەکات.

بەڵام شەڕی ئێران بە شێوەیەکی جددی تەحەدای ئەم تێڕوانینەی کردووە؛ بە تایبەتی ئەگەر وڵاتانی ناوچەکە بەو ئەنجامە بگەن کە تەنانەت ئامادەبوونی سەربازی بەرفراوانی ئەمریکاش ناتوانێت لە دەرئەنجامەکانی شەڕێکی ناوچەیی بیانپارێزێت.
گۆڤاری فارێن ئەفرێز لە وتارێکی مارک لینچ، مامۆستای زانکۆی جۆرج واشنتۆن، لە ڕوانگەیەکی دەرەوەی بەرەکانی شەڕ لەم پێشهاتە دەکۆڵێتەوە. لینچ پێی وایە نەزمی ناوچەیی لە ڕۆژئاوای ئاسیا کە لە ساڵی ١٩٩١ەوە لەسەر بنەمای باڵادەستی سەربازی ئەمریکا و ئامادەیی ئەمنی داڕێژرابوو، دوای شەڕی دژی ئێران ڕووبەڕووی قەیرانێکی جیددی بووەتەوە.

بە بۆچوونی ئەو، مەسەلەکە تەنیا ئەوە نییە کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی چەندە سەرکەوتوو بوون لە گەیشتن بە ئامانجە سەربازییەکانیان؛ پرسی گرنگتر لاوازبوونی بنەمای ئەمنی ئەو فەرمانەیە کە واشنتۆن بۆ دەیان ساڵە هەوڵی دابوو لە ناوچەکەدا دایبمەزرێنێت.
یەکێک لە گرنگترین نیشانەکانی ئەم قەیرانە، لاوازی هاوپەیمانەکانی ئەمریکایە لە کەنداوی فارس. ئەگەر واشنتۆن نەتوانێت گەرەنتی ئاسایشی هاوبەشەکانی بکات یان ڕێگا گرنگەکانی وەک گەرووی هورمز لە کاتی شەڕێکی بەرفراواندا بە کراوەیی بهێڵێتەوە، پرسیارەکە بۆ وڵاتانی ناوچەکە ئەوەیە کە تێچووی پشتبەستن بە ئەمریکا لە قەیرانێکدا بە تەواوی چەند دەبێت.
ئەم پرسیارە گرنگە چونکە بەشێکی بەرچاو لە ستراتیژی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئاسیا لەسەر بنەمای دروستکردنی هەمان ئەم تێڕوانینە بووە: ئەمریکا ئامادەیە، بۆیە هاوپەیمانەکانی تەنیا نین.

بەڵام ئەگەر ئەم هاوکێشه له مێشکی حکوومەتهکانی ناوچەکەدا بگۆڕێت، دەتوانێت دەرەنجامەکانی زۆر له ململانێی سیاسی لەگەڵ واشنتۆن تێپەڕێنێت.

ڕەنگە وڵاتانی ناوچەکە بەرەو کەمکردنەوەی پشتبەستنی ئەمنییان بە ئەمریکا و هەمەچەشنکردنی پەیوەندییە دەرەکییەکان و دروستکردنی ڕێکخستنی نوێی ناوچەیی هەنگاو بنێن.
لە بەرامبەردا شەڕی ئێران پرسێکی کۆنتریشی تیشک خستۆتەوە سەر: سنوورداربوونی ستراتیژی فشار بۆ گۆڕینی ڕەفتار یان پێکهاتەی سیاسی ئێران. ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا زنجیرەیەک گوشاری ئابووری، سیاسی و سەربازییان لە دژی کۆماری ئیسلامی ئێران جێبەجێ کردووە. بەڵام ئەگەر شەڕەکەش نەتوانێت ببێتە ئامانجی سەرەکی گۆڕینی سیستەمی سیاسی یان سەپاندنی نەزمێکی نوێ لە تاران، ئەوا پرسیارێک دێتە ئاراوە کە توانای ڕاستەقینەی ئامرازە سەربازییەکان و زۆرترین فشار بۆ گۆڕینی هاوکێشە سیاسییەکانی ئێران چییە.
لێرەدا جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان “سەرکەوتن لە بەرەکانی شەڕ” و “بەدیهێنانی ئامانجی سیاسی شەڕ”دا هەیە.

ڕەنگە لایەنێک لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیدا هەندێک دەستکەوت بەدەست بهێنێت، بەڵام ئەگەر نەیتوانی ئامانجە ستراتیژییەکانی خۆی بەدەستبهێنێت، دەرئەنجامی شەڕەکە تەنیا بە پێوەرە تاکتیکییەکان ناپێورێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە دەبێ هەڵسەنگاندن بۆ دەرئەنجامەکانی شەڕی ئێران لە ئاستێکی بەرفراوانتردا بکرێت؛ ئاستێک کە متمانە و خۆڕاگری و توانای ئەمریکا بۆ داڕشتنی ڕەفتاری ئەکتەرە ناوچەییەکان تێیدا دەپێورێت.
لەوەش گرنگتر، بۆشایی هێز هەرگیز بۆ ماوەیەکی زۆر بە بەتاڵی نامێنێتەوە. ئەگەر وڵاتانی ناوچەکە هەست بکەن کە ئەمریکا توانایی یان ئامادەیی نەماوە هەمان ڕۆڵی جاران بگێڕێت، ئەوا یاریزانانی دیکە هەنگاو دەنێنە ناوەوە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە.

چین، ڕووسیا، تورکیا و تەنانەت زلهێزە ناوچەییەکانی وەک سعودیە و ئێران دەتوانن ڕۆڵێکی گەورەتر لە داڕشتنی ڕێکخستنە ئەمنییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا لەم جۆرە هەلومەرجەدا بدۆزنەوە.
لەم ڕوانگەیەوە نابێت ڕێککەوتنە ئەمنییە نوێیەکان لە ناوچەکەدا تەنها وەک ڕووداوی لاتەکی سەیر بکرێت. هەنگاوی بەشێک لە وڵاتانی ناوچەکە بەرەو هاوکاریی بەرگری و ئاسایشی سەربەخۆتر دەتوانێت نیشانەی گۆڕانکاری لە حیساباتە ستراتیژییەکانیاندا بێت. مەرج نییە ئەم ڕەوتە بە مانای دەرچوونی دەستبەجێ لە خولگەی ئەمریکا بێت، بەڵام ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە زۆرێک لە ئەکتەرە ناوچەییەکان چیتر نایانەوێت ئاسایشی خۆیان بە یەک هێزی دەرەکییەوە ببەستنەوە.

ئەم پێشهاتە دەتوانێت وردە وردە پێکهاتەی دەسەڵات لە ڕۆژئاوای ئاسیا بگۆڕێت. فەرمانێک کە بۆ دەیان ساڵە لەسەر بنەمای سوودی بەراوردکاری ئەمریکی دامەزراوە، ئێستا ڕووبەڕووی ئەکتەرەکان دەبێتەوە کە دەسەڵات و بژاردەی زیاتریان هەیە و ئامادە نین هەموو حیساباتە ئەمنییەکانیان لەگەڵ خواستەکانی واشنتۆندا ڕێکبخەن.

کەواتە ڕەنگە گرنگی شەڕی ئێران زیاتر لە گۆڕانی بیرکردنەوەی حکومەتەکانی ناوچەکەدا بێت نەک لە هێڵەکانی بەرەکانی شەڕدا. ئەگەر هاوپەیمانانی ئەمریکا بەو ئەنجامە بگەن کە واشنتۆن ناتوانێت لە ساتێکی قەیراناویدا ئاسایشی خۆیان گەرەنتی بکات، ئەوا متمانە بە فەرمانی ئەمنی ئەمریکا وردە وردە دەشێوێت.
لە وەها بارودۆخێکدا، شەڕی ئێران دەتوانێ سەرەتای نەک کۆتایی هاتنی ململانێیەک بەڵکو سەردەمێکی نوێ لە سیاسەتی ناوچەییدا بێت؛ یەکێک کە تێیدا ڕۆژئاوای ئاسیا لە نەزمێکی تاک جەمسەری دوور دەکەوێتەوە و بەرەو هێزێکی فراوانتر دابەش دەبێت.

لەم ڕیزبەندییە نوێیەدا ئەمریکا وەک یاریزانێکی سەرەکی ناوچەکە دەمێنێتەوە، بەڵام چیتر مەرج نییە تاکە کەس بێت کە بتوانێت یاساکانی یارییەکە دابنێت.
ڕەنگە گرنگترین دەرئەنجامی ئەم شەڕە بۆ واشنتۆن ئەمە بێت: تەنیا پرسیارێک نییە کە ئەمریکا چەندە هێزی سەربازی لە شەڕێکدا هەیە؛ پرسیارێکە کە هاوپەیمانەکانی تا چەند هێشتا متمانەیان بەو دەسەڵاتە هەیە. ئەگەر ئەو متمانەیە لەدەست بدرێت، ئاوەدانکردنەوەی زۆر قورستر دەبێت لەوەی کە دەسەڵاتی سەربازی بنیات بنرێتەوە.