ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی : زیاتر لە سەدەیەک دوای ئەوەی بەریتانیا بە جاڕنامەی بالفۆر یەکێک لە گرنگترین پاڵپشتییە سیاسییەکانی بۆ پێکهێنانی پڕۆژەی زایۆنیستی لە فەلەستین پێشکەش کرد، ئەمڕۆ بەشێکی زۆری بیروڕای گشتی ئەم وڵاتە ئیسرائیل بە هەڕەشەیەکی جیددی بۆ سەر ئاشتی جیهانی دەزانن.
ئەم پەرەسەندنە تەنیا گۆڕینی تێڕوانینی هاووڵاتیانی وڵاتێکی ئەوروپی نییە بەرامبەر بە ئەکتەرێکی بیانی؛ هەروەها نیشانەی نەمانی شەرعیەتی نێودەوڵەتی ڕژێمێکە کە دەیان ساڵە هەوڵی داوە لە چوارچێوەی مافی بەرگریکردن لە ئاسایش و بوونی خۆی پاساو بۆ کردەوە دڕندانەکانی بهێنێتەوە و پشت بە پشتیوانی زلهێزەکانی ڕۆژئاوا دەبەستێت.
ڕاپرسییەکی نوێی سەنتەری نیشتمانیی بەریتانیا بۆ لێکۆڵینەوەی کۆمەڵایەتی دەریدەخات کە ٧٨%ی بەشداربووان، ئیسرائیل بە هەڕەشەیەکی جددی بۆ سەر ئاشتی جیهانی دەزانن؛ لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە نزیکەی دوو دەیە لەمەوبەر ٤٨% بووە. ئەم پێوەرە لە پاییزی ٢٠٢٤دا گەیشتبووە ٧٣% و دوای کەمبوونەوەی کاتی، لە بەهاری ٢٠٢٦دا جارێکی دیکە زیادی کردبووەوە. لە هەمان کاتدا ٧٤%ی بەشداربووان ئەمریکایان بە هەڕەشەیەکی جددی بۆ سەر ئاشتی جیهانیش زانی، کە لە ساڵی ٢٠٢٤دا ٣٥% بوو ڕۆڵی لایەنگرانی سەرەکی لە دروستکردنی ناسەقامگیری جیهانیدا.
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ئەم گۆڕانکارییە، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٧، کاتێک ئارسەر بالفۆر، وەزیری دەرەوەی ئەوکاتەی بەریتانیا، پشتگیری حکومەتەکەی بۆ دامەزراندنی نیشتمانێک بۆ گەلی جوولەکەکان لە فەلەستین ڕاگەیاند. جاڕنامەی بالفور تەنیا هەڵوێستێکی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵکوو خاڵی وەرچەرخان بوو لە گۆڕینی ئایدیالی سیاسی بزووتنەوەی زایۆنیستی بۆ پڕۆژەیەک کە یەکێک لە زلهێزەکانی ئەو سەردەمە پاڵپشتی دەکرد. ئەم پابەندبوونە لە سەردەمی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستینیشدا پێگەیەکی سیاسی و یاسایی بەدەستهێنا. لەندەن لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٤٧ خاکەکەی بەڕێوەبرد و ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە خۆشکردنی بەستێن بۆ پێکهێنانی ئیسرائیل.
ئێستا، زیاتر لە سەدەیەک دوای ئەو بڕیارە، پارادۆکسێکی مێژوویی بەرچاو سەریهەڵداوە: وڵاتێک کە حکوومەتەکەی ڕۆڵی هەبووە لە خۆشکردنی بەستێن بۆ دامەزراندنی ئیسرائیل، ئەمڕۆ یەکێک لە بەربڵاوترین شەپۆلەکانی ڕەخنەی گشتیی لەم ڕژێمە دەبینین. بۆ وەڵامی ئەم گۆڕانکارییە دەبێت لە سەرووی هەموویانەوە لە ئەدای ئیسرائیل خۆیدا بگەڕێین.
غەززە بوو بە خاڵی وەرچەرخانێکی یەکلاکەرەوە لەم ڕووەوە. ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەرفراوانەکەی ئیسرائیل لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، بووە هۆی وێرانکردنی بەشێکی زۆری ناوچە نیشتەجێبوونەکان و لەناوبردنی ژێرخانی گرنگ و داڕمانی بەشێکی زۆری سیستەمی چاودێری تەندروستی و ئاوارەبوونی بەرفراوانی فەلەستینییەکان.
بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی تەندروستی غەززە، تا ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦، ژمارەی شەهیدانی فەلەستینی لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنەکەوە ٧٤ هەزار کەسی تێپەڕاندبوو و ژمارەی بریندارەکانیش گەیشتبووە نزیکەی ١٧٥ هەزار کەس.
هەروەها ڕەهەندە یاساییەکانی ئەم کارەساتانە بوونەتە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی تێکدانی متمانەی نێودەوڵەتی ئیسرائیل.
لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠٢٥ کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە دەسەڵات و هێزەکانی ئیسرائیل لە غەززە کۆمەڵکوژییان ئەنجامداوە و هەروەها باسیان لە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی کردووە. دادگای نێودەوڵەتی هەروەها لە بۆچوونی ڕاوێژکاری خۆیدا لە تەمموزی ٢٠٢٤دا بەردەوامی بوونی ئیسرائیل لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین بە نایاسایی ناساند و جەختی لەسەر پێویستی کۆتاییهێنان بەم دۆخە کردەوە.
بەڵام گۆڕانی بیروڕای گشتی ناتوانرێت بە تەنها کاردانەوەیەکی سۆزداری بەرامبەر وێنەکانی غەززە هەژمار بکرێت. پرسی سەرەکی پێکهێنانی ئەو تێڕوانینەیە کە ئەوەی لە فەلەستین ڕوودەدات ڕووداوێکی کاتی نییە، بەڵکوو بەشێکە لە نەخشێکی درێژخایەن کە لەسەر بنەمای بەردەوامی داگیرکاری و فراوانبوونی نیشتەجێبوون و سنووردارکردنی مافەکانی فەلەستین دامەزراوە.
غەززە لە ڕاستیدا زیاتر لە جاران بووەتە فاکتەرێک بۆ گەیاندنی ڕەهەند و دەرئەنجامەکانی ئەو سیاسەتانە بە سەرنجی بیروڕای گشتی جیهان.
هەروەها فراوانبوونی بازنەی ئۆپەراسیۆنەکانی ئیسرائیل بۆ لوبنان و سووریا و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران ئەم تێڕوانینەی بەهێزتر کردووە. خەمی گشتی چیتر تەنیا لە پرسی فەلەستین سنووردار نییە؛ بەڵکوو پرسیارێک هاتۆتە ئاراوە کە ئایا سیاسەتی ئەمنی و سەربازی ئیسرائیل لەبری ئەوەی سەقامگیری دروست بکات، بووەتە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بڵاوبوونەوەی قەیرانەکە لە ناوچەکەدا؟ کاتێک کردەوەکانی ئەکتەرێکی ناوچەیی دەبێتە هۆی زیادبوونی نائەمنی و ئەگەری فراوانبوونی ڕووبەڕووبوونەوەکان، ئاساییە کە هەڵسەنگاندنی گشتی بۆ ڕۆڵی ئەو لە ئاسایشی جیهانیشدا بگۆڕێت.
لەم نێوەندەدا، ڕوانگەی نەرێنی زیاتر لە ئەمریکاش شایەنی ڕەچاوکردنە. واشنتۆن لە دەیەکانی ڕابردوودا گرنگترین لایەنگری سیاسی و سەربازی ئیسرائیل بووە و لە زۆرێک لە قەیرانەکاندا فشارە نێودەوڵەتییەکانی لەسەر تەلئەبیب کەمکردووەتەوە. بەردەوامیی ئەم پشتیوانییە، بەتایبەتی لە کاتی پێشهاتەکانی غەززەدا، ئەو پرسیارەی لە بیروڕای گشتی ڕۆژئاوادا بەهێزتر کردووە کە ئایا زلهێزەکان ئەوەندەی پابەندن بە جێبەجێکردنی ئەو بنەمایانە بەرامبەر بە هاوپەیمانەکانیان، ئەوەندەش پابەندن بە نەزمی نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤەوە؟
بێگومان گۆڕانی بیروڕای گشتی لە بەریتانیا بە مانای گۆڕانکاری تەواو لە سیاسەتی فەرمی لەندەن یان کۆتایی هاتنی پشتیوانی ئەو وڵاتە بۆ ئیسرائیل نییە. حکومەتەکان هێشتا بڕیارەکان لەسەر بنەمای ڕەچاوکردنی هاوپەیمانی ئەمنی و ئابووری و ستراتیژی دەدەن؛ بەڵام دژایەتی گشتی بەربڵاو دەتوانێت تێچووی سیاسی پشتگیریکردنی ئیسرائیل زیاد بکات و کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی حکومەت لە داهاتوودا هەبێت.
ڕاستییەکە ئەوەیە کە بۆ دەیان ساڵ ئیسرائیل جۆرێک لە پارێزبەندی سیاسی و دیپلۆماسی لە بەشێکی بەرچاوی جیهانی ڕۆژئاوادا بوو؛ بەرگرییەک کە ڕەگ و ڕیشەی لە ڕەچاوکردنی مێژوویی و هاوپەیمانییە ستراتیژییەکاندایە. بەڵام ئەمڕۆ ئەم پایتەختە سیاسییە ڕووبەڕووی وەرینی جددی بووەتەوە. ڕاپرسییەکەی بەریتانیا نیشانەیەکی ڕوونە بۆ گۆڕانی پێوەرەکانی حوکمدان لەسەر ڕژیم بە ڕای گشتی.
زیاتر لە سەدەیەک بەسەر جاڕنامەی بالفۆردا تێپەڕیوە؛ بەڵام ئێستا مێژوو ڕووبەڕووی دژایەتییەکی بەرچاو بووەتەوە: وڵاتێک کە ڕۆژێک ڕۆڵی هەبووە لە پێکهێنانی ئیسرائیلدا ئێستا زۆرینەیەکی زۆری هاووڵاتیانی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاشتی جیهانی دەبینێت. ئەم پەرەسەندنە ئەوە نیشان دەدات کە ڕەنگە پشتیوانی دەسەڵاتی گەورە ڕێگا بۆ سەرهەڵدانی ڕژێمێک خۆش بکات، بەڵام ناتوانێت شەرعیەتێکی بەردەوامی بۆ دابین بکات. شەرعیەتی نێودەوڵەتی میراتی بەیاننامەیەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو دەرئەنجامی هەڵسوکەوتی سیاسی و پابەندبوونە بە مافی گەلان، پێوەرێک کە ئیسرائیل لە هەموو کاتێک زیاتر لە بەرامبەریدا لە قەیراندایە.
Your Comment