AP ١٤٠٥ گەڵاڕێزان ٢٣ ١٦:١٤

شەڕی ئێران؛ خاڵی وەرچەرخان لە نەزمی جیهانی و دابەزینی دەسەڵاتی ئەمریکا

شەڕی ئێران؛ خاڵی وەرچەرخان لە نەزمی جیهانی و دابەزینی دەسەڵاتی ئەمریکا

دەستدرێژی ئەمریکا و زایۆنیستەکان بۆ سەر ئێران تەنیا ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی نییە لە ڕۆژئاوای ئاسیا؛ تاقیکردنەوەیەکە بۆ متمانەپێکراوی دەسەڵاتی ئەمریکا و داهاتووی ڕێگریکردن و پێکهاتەی نەزمی نێودەوڵەتی.

بە پێی ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، گرنگی پێشهاتەکانی ئەم دواییە دەبێت لەو دەرئەنجامانەدا بگەڕێین کە لە سنوورەکانی ناوچەکە دەرچوون و کاریگەرییان لەسەر حیساباتی ئەمنی و ئابووریی زلهێزەکان هەبووە.
گۆڤاری "فارێن پاڵسی" لە ڕاپۆرتێکدا لەژێر ناوی "شەڕی ئێران جیهانی بۆ هەمیشە گۆڕیوە" جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەشێک لە دەرئەنجامە درێژخایەن و بەرچاوەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوە تازە دەستیان بە دەرکەوتن کردووە.

ئەم هەڵسەنگاندنە نیشان دەدات کە تەنانەت دوای تەواوبوونی قۆناغی سەربازیی قەیرانەکە، کاریگەرییەکانی لە سیاسەتی جیهانیدا دەمێننەوە.
یەکەم دەرئەنجامی ستراتیژی ئەم ڕووبەڕووبوونەوە ئاشکرابوونی سنووری دەسەڵاتی سەربازی ئەمریکایە. لە دەیەکانی ڕابردوودا واشنتۆن پشتی بەو بیرۆکەیە بەستووە کە چەکی باڵا و تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و توانای ئۆپەراسیۆنە بەرفراوانەکانی دەتوانێت ئیرادەی سیاسی خۆی بەسەر کەسانی دیکەدا بسەپێنێت.

بەڵام ئەزموونی ڕووبه ڕووبوونەوه له گەڵ ئێران جارێکی دیکه نیشانی دا که توانای له ناوبردنی ئامانجه سەربازی و ژێرخانەکان، به مانای توانای گۆڕینی هەڵسووکەوتی سیاسی وڵاتێک یان ناچارکردنی به قبووڵکردنی داخوازییەکانی لایەنی بەرامبەردا نییه .
ئەم جیاکارییە یەکێکە لە گرنگترین پرسەکان لە هەڵسەنگاندنی شوێنی ئەمریکا لە نەزمی نێودەوڵەتیدا.

هێزی ڕاستەقینە تەنها بە ژمارەی فڕۆکەی جەنگی و کەشتی و مووشەکەکان ناپێورێت؛ هەروەها توانای گۆڕینی سەرچاوە سەربازی و ئابوورییەکان بۆ دەرئەنجامی سیاسی بەردەوام بەشێکی بنەڕەتی دەسەڵاتی نیشتمانییە.

ئەگەر زلهێزێکی گەورە بتوانێت زیانێکی بەرفراوان بگەیەنێت بەڵام نەیتوانی ئامانجە سیاسییەکانی خۆی بگات، ئەوا ڕووبەڕووی بۆشایییەکی جددی دەبێتەوە لە نێوان توانای سەربازی و کاریگەریی ستراتیژیدا.

ئەمە ئەو تەحەدایەیە کە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئێران بۆ واشنتۆن تیشکی خستۆتە سەر.
ئێران سەرەڕای بەرگەگرتنی خەسار و گوشارە قورسەکان، هەروەها نیشانی داوە کە توانای بەرگری و ئیرادەی سیاسیی تەنیا بە حیساباتی سەربازی ئاسایی هەڵسەنگێندرێت.

پێگەی جوگرافیایی ئێران، وەڵامدانەوەی، توانا ناوخۆییەکان و گرنگی ستراتیژیی دەوروبەرەکەی کۆمەڵێک هۆکارن کە هەر چالاکیەکی سەربازی لە دژی ئەو وڵاتە لە دەرەوەی بەرەکانی شەڕ تێچووی زۆر و دەرئەنجامی لێدەکەوێتەوە.

هەر لەبەر ئەم هۆکارە، چەمکی بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی خێرا و هەرزان لە ڕێگەی فشاری سەربازییەوە زۆر دوورە لە واقیعە ئاڵۆزەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوە.
دووەم دەرئەنجامی گەورە گەڕانەوەی ئاسایشی وزەیە بۆ ناوەندی سیاسەتی جیهانی. گەرووی هورمز تەنیا ڕێڕەوێکی جوگرافی نییە؛ یەکێکە لە خوێنبەرە سەرەکییەکانی ئابووری نێودەوڵەتی، کە ئاسایشی پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ڕۆیشتنی نەوت و گاز و سەقامگیری بازاڕە جیهانییەکانەوە هەیە. پێشهاتەکانی ئەم ناوچەیە بە ڕوونی ئەوە دەردەخەن کە قەیرانێک لە کەنداوی فارسدا دەتوانێت لە ڕێگەی زیادبوونی تێچووی وزە و پەککەوتنی زنجیرەی دابینکردن و ناسەقامگیری بازاڕەوە کاریگەری لەسەر ئابووریی وڵاتانی هەزاران کیلۆمەتر لە ناوچەکە هەبێت.
ئەمەش بۆ زلهێزە پێشکەوتوو و پیشەییەکانی ئاسیا و ئەوروپا گرنگییەکی تایبەتی هەیە.

ئەو وڵاتانەی پشت بە هاوردەکردنی وزە دەبەستن، زیاتر ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییە دەبنەوە کە ئاسایشی ئابوورییان لە پێشهاتە ئەمنییەکانی کەنداوی فارس دابڕاوە.

لەم جۆرە هەلومەرجەدا هەر هەوڵێک بۆ دامەزراندنی نەزمێکی ئەمنی سەقامگیر لە ناوچەکەدا بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵی ئێران، ڕووبەڕووی سنووردارکردنی جددی دەبێتەوە.
دەرئەنجامی سێیەم لاوازبوونی متمانەی هاوپەیمانەکانی ئەمریکایە بە گەرەنتییە ئەمنییەکانی واشنتۆن.

یەکێک لە بناغەکانی نفوزی جیهانی ئەمریکا، تۆڕی بەرفراوانی هاوپەیمان و هاوبەشە ئەمنییەکانیەتی.

ئەم وڵاتانە نەک هەر سوودمەندن لە هێزی سەربازی ئەمریکا، بەڵکوو سەقامگیری ستراتیژی خۆیان تا ڕادەیەکی زۆر بەستووەتەوە بە متمانەپێکراوی بەڵێنەکانی واشنتۆن. بەڵام ڕەنگە ئەزموونی ئەم دواییە پرسیاری نوێ سەبارەت بە متمانەپێکراوی ئەم گەرەنتیانە ورووژێنێت.

هاوپەیمانانی ئەمریکا ناچار دەبن لێکۆڵینەوە لەوە بکەن کە ئایا چوونە ناوەوەی واشنتۆن بۆ قەیرانێک بەپێویستی دەزانێت ئاسایشیان زیاد بکات یان لەوانەیە بیانخاتە بەردەم دەرئەنجامە نەخوازراوەکانی بڕیارەکانی ئەمریکا.
لە ژینگەیەکی لەو جۆرەدا، ڕەنگە خواستی هەمەچەشنکردنی پەیوەندییەکانی دەرەوە، بەهێزکردنی تواناکانی بەرگری سەربەخۆ و کەمکردنەوەی پشتبەستنی ستراتیژی بە واشنتۆن زیاتر بێت. مەرج نییە ئەم ڕەوتە بەو مانایە بێت کە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا بە تەواوی خۆیان لەم وڵاتە دوور دەخەنەوە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ گۆڕانکاری لە حیساباتەکانیان و کەمبوونەوەی قۆرخکاریی واشنتۆن بۆ دابینکردنی ئاسایشی نێودەوڵەتی.

لە ڕوانگەی کێبڕکێی دەسەڵاتە گەورەکانەوە، پێشهاتەکانی ئەم دواییە گرنگییەکی بەرچاویان هەیە.

تا ئەمریکا زیاتر سەرچاوەی سیاسی و سەربازی و ئابووری بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە تێچووی زۆرەکان تەرخان بکات، توانای زیاتر سنووردار دەبێت بۆ ئەوەی سەرنجی لەسەر ئەولەویەتە ستراتیژییەکانی دیکە بێت، لەوانەش کێبڕکێ لەگەڵ چین.

لە هەمان کاتدا زلهێزەکانی وەک چین و ڕووسیا دەتوانن لە چوارچێوەی گۆڕینی هاوسەنگی جیهانی و کەمکردنەوەی گرنگیدانی واشنتۆن بە ناوچەکانی دیکەدا بەدوای پێشهاتەکاندا بگەڕێن. بێگومان ئەمە بە مانای سەرکەوتنی ئۆتۆماتیکی بۆ ڕکابەرەکانی ئەمریکا نییە، بەڵکو زیاتر ئەوەیە کە تێچووی ڕووبەڕووبوونەوەی ناوچەیی ڕەنگە زۆر زیاتر دابەش بکرێت.
لە کۆتاییدا ڕەنگە گرنگترین پەیامی شەڕی ئێران گۆڕانکاری لە تێڕوانینی جیهانی بۆ سنووری دەسەڵاتی ئەمریکا بێت. واشنتۆن هێشتا گەورەترین توانای سەربازی و ئابووری لە جیهاندا هەیە و ناتوانرێت باس لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی بکرێت؛ بەڵام دووری لە پێگەیەکی باڵادەستی ستراتیژی بێ جێگەی مشتومڕ پرسێکی جیاواز و دیارە. نەسەپاندنی ئیرادەی سیاسی، تەنانەت لە بەرامبەر باڵادەستی سەربازیشدا، دەتوانێت متمانەی هەڕەشە و ڕێگریکردنەکە لەناوببات.

لەم ڕوانگەیەوە، شکستی پڕۆژەی تەسلیمبوونی ئێران تەنیا بە شکستی حیساباتێکی سەربازی سنووردار نییە؛ هەروەها پەیامێکی فراوانتری بۆ سیستەمی نێودەوڵەتی هەیە: زلهێزەکان چیتر ناتوانن گەرەنتی دەرئەنجامە سیاسییە خوازراوەکانیان بکەن بە پشتبەستن بە تەنها بە باڵادەستی چەک. ڕەنگە هەر لەبەر ئەمەش بێت کە دەرئەنجامەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە، وەک سیاسەتی دەرەوە ئاماژەی پێدەکات، تازە دەستیان بە دەرکەوتن کردووە. ڕەنگە جیهانی دوای ئەم شەڕە وەک جاران نەبێت؛ جیهانێک کە تێیدا متمانەی دەسەڵاتی ئەمریکا زیاتر لە جاران بە توانای بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و قبوڵکردنی سنووردارکردنەکان و ڕێزگرتن لە واقیعە جیۆپۆلەتیکییەکان دەپێورێت.

News ID 60816

Tags

Your Comment

You are replying to: .
  • captcha