میدیا جیهانییەکان ڕۆژانە لە سەر شەڕی ئێران چ دەنووسن؟

بە پێی ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، ٣٤ ڕۆژ دوای دەستپێکردنی دەستدرێژی سەربازی ئەمریکا و زایۆنیستەکان بۆ سەر ئێران، نەک هەر ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی ئەم ئۆپەراسیۆنە نەگەیشتوونەتە دی، بەڵکو تا دێت بەڵگەکانی چەقبەستوویی ستراتیجی و شکستی مەیدانی و سیاسی بۆ دەستدرێژکاران ڕوو لە بەرچاو دەکەوێت. ئەم شەڕە کە بە هێرشی بەرفراوان و کوشتنی خەڵکی سڤیل لە نێویاندا خوێندکاری بێتاوان دەستی پێکرد، بە خێرایی ڕەهەندی بەرفراوانی مرۆیی و ئەمنی و ئابووریی گرتە بەرو کاردانەوەی جیاوازی لە میدیا جیهانیەکاندا لێکەوتەوە.

میدیاکانی جیهان کە هەریەکەیان ڕێبازی تایبەتی خۆیان هەیە، هەوڵیان داوە گێڕانەوەی ئەم شەڕە لە قاڵب بدەن؛ لێکۆڵینەوە لەم ڕەنگدانەوەیانە دەتوانێت وێنەیەکی ڕوونتر لە دۆخی ڕاستەقینەی شەڕ و ئاسۆکانی دابین بکات.

میدیای ڕۆژئاوایی

بلومبێرگ: وتارەکەی ترەمپ دوای چەند ڕۆژێک لە پەیامی دژبەیەک و تادێت سەرلێشێواو هات؛ نیشانەکان کە ئاماژەن بۆ سەرکەوتن بەڵکو جۆرێک لە بێدەسەڵاتی.

نیویۆرک تایمز: ئەگەر ئەمریکا بیەوێت خۆی لە گۆشەگیری جیهانی بەدوور بگرێت و سەردەمی خۆشگوزەرانی و ئاسایش بپارێزێت کە جیهان لە ماوەی هەشتا ساڵی ڕابردوودا ئەزموونی کردووە، دەبێت ڕێڕەوی خۆی لە شەڕی ئێراندا بگۆڕێت.

رۆیتەرز: ئەو شەڕەی کە بڕیار بوو ئێران بشکێنێت، ڕەنگە تاران بەهێزتر بکات و کەنداوی فارسیش لاوازتر بکات. ڕەنگە ترەمپ شەڕ ڕابگرێت، بەڵام ئەوە بە مانای ڕاگرتنی ئێران نابێت.

ئەلمەیادین: شەڕی ئێستا بە ڕواڵەت شەڕێکی ئەمریکی و ئیسرائیلە لە دژی ئێران، بەڵام لە ڕاستیدا شەڕێکە لە دژی هەموو گەلانی عەرەب و موسڵمان لە بەرژەوەندی پڕۆژەی “ئیسرائیلی گەورە” لە نیلەوە تا فورات. ئیسرائیل لەگەڵ دابەزینی دەسەڵاتی ئەمریکا و سەرهەڵدانی نەزمێکی نوێی فرە جەمسەری نامێنێت، بەمەرجێک گەلانی عەرەب ئیرادەی ئازادی خۆیان وەربگرنەوە.
ئەلمەسیرە: ئێران بوێرانە دەڵێت شەڕ تەنها بە مەرجەکانی کۆتایی دێت. ترەمپ دژایەتی خۆی دەکات و هێڵنج دەدات و میدیاکانیش بە شێوەیەکی نا واقیعی دۆخەکە بڵاودەکەنەوە.

ڕۆژنامەی تورکی جمهوریەت: گەرووی هورمز کێشەی ئەمریکایە، کێشەیەکی گەورەیە لەوەدا. بۆ ترەمپ دۆزینەوەی هاوپەیمانێک لەم قۆناغەی شەڕدا بووەتە پرسێکی گرنگ. ئەوەندە کۆسپی لێ گرتووە، گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە دەڵێت: "گەرووی هورمز کێشەی من نییە".

ڕووسیا ئەمڕۆ: ئەمریکا ئێرانی لەگەڵ عێراق 2003 یان ئەفغانستان 2001 تێکەڵ کردووە، ئێران وڵاتێکی گەورە و خۆڕاگر و قووڵی ستراتیژییە و دەتوانێت ڕەوتی وزە و بازرگانی جیهانی تێکبدات.

سپۆتنیک: ڕەنگە بازاڕی وزە داڕمێت. جیهان لە خاڵێک نزیک دەبێتەوە کە دەبێت بە شێوەیەکی بەرچاو بەکارهێنانی وزە کەم بکاتەوە.

گڵۆباڵ تایمزی چین: شەڕەکان هۆکارن بۆ دابەزینی ناوخۆیی ئەمریکا بەهۆی تێچووی سەرسوڕهێنەرەوە؛ ئەو تێچوونانەی کە دەتوانرێت بۆ پێداویستییە ناوماڵەکان وەک خۆراکدانی منداڵان یان نیشتەجێکردنی بێ ماڵان خەرج بکرێت. ڕێبازی ئێستای ترەمپ، بە پێچەوانەی دروشمی "ئەمریکا یەکەم"، دواجار دەبێتە هۆی گۆشەگیریی ئەمریکا.

YNet News ئیسرائیل: دوای مانگێک لە شەڕ، ئێران هێشتا مووشەک بەرەو ئیسرائیل هەڵدەدات، بریکارەکانی ئێران چالاکن، یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێرانیش لە دامەزراوە ژێرزەمینییەکان و قەڵادارەکاندا ماوەتەوە.

ئیسرائیل هیوم: نابێت ئێران بە کەم سەیر بکرێت، چونکە ئێران هەوڵی باشترکردنی شێوازەکانی شەڕ دەدات. ئەگەر دەست بکەین بە کەم سەیرکردنیان، هەڵەیەک دەکەین. ئەمە نابێت ڕووبدات، نە لە پلاندانان، نە لە فەرماندەیی و کۆنتڕۆڵدا، نە لە هەواڵگریدا، نە لە جێبەجێکردندا. فڕین بۆ ئێران مەترسیدار و ترسناکە.

کەناڵی جەزیرە لە وتارێکی ئەحمەد کامێلدا هۆکارە سەرەکییەکانی نەتوانینی سوپای ئەمریکا لە کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز بەم شێوەیەی خستۆتە ڕوو:

1- جوگرافیا و سروشتی گەرووەکە: پانی گەرووەکە تەنها 34 کیلۆمەتر لە تەسکترین خاڵیدا و قووڵایی ئاوەکەی نزیکەی 60 مەتر دەبێت. ئەم تایبەتمەندییە ناوچەی مانۆڕکردن بۆ کەشتییە گەورەکان سنووردار دەکات و بارودۆخێکی ئایدیاڵ بۆ دانانی مین دروست دەکات.

2- کاریگەری تێچووی مینەکانی دەریایی: کانێکی سادە کە تێچووی نزیکەی 2000 دۆلار بێت دەتوانێت زیان بە کەشتییەک بە ملیۆنان دۆلار بگەیەنێت (وەک ئەو کانەی کە لە ساڵی 1988 بەر کەشتیی USS Samuel B. Roberts کەوت کە چاککردنەوەی 90 ملیۆن دۆلاری تێچووە).

3-ژمارە و جۆری مینی ئێرانی: ئێران زیاتر لە پێنج هەزار مینی دەریایی هەیە.

4. لابردنی بەلەمی کۆنی مینڕێژی ئەمریکا: ئەمریکا دوایین کەشتی مینڕێژی خۆی لە کەنداوی فارس لە ئەیلوولی 2025 کشاندەوە و ڕەوانەی عەمبارکردن، هەروەک چۆن ئێران خەریکی دانانی مین بوو.

5- هەڕەشە یەکگرتووەکانی ئێران لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی پاککردنەوەی مین: پرۆسەی پاککردنەوەی مین زۆر خاو دەبێتەوە، هەروەها ئێران دەتوانێت لە یەک کاتدا بە بەلەمی خێرا (خێرایی زیاتر لە 50 گرێ) و مووشەکی دژە کەشتی (وەک نور و کەنداوی فارس)، ژێردەریایی بچووکی جۆری غەدر، و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرش بکاتە سەر بەلەمەکانی ئەمریکا.

ئەشەرق ئەلئەوسەت لە ڕاپۆرتێکدا نووسیویەتی: هەڕەشەکانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بۆ بۆردومانکردنی ئێران "تا دەگەڕێیینەوە بۆ سەردەمی بەرد" هیوای سەرمایەدارانی بۆ کۆتاییهاتنی خێرای جەنگ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تێکشکاند، ئەمەش بازاڕەکانی جیهانی ڕەوانەی دواکەوتنی کردووە بە دابەزینی پشکەکان و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و بەرزبوونەوەی دۆلار. نیگەرانییە سەرەکییەکان بریتین لە پچڕانی دابینکردنی نەوت و بەرزبوونەوەی هەڵاوسان، کە نیگەرانییەکانی لەبارەی "ستگفلاسیۆن" (پاککەوتنێکی ئابووری لەگەڵ هەڵاوسانی بەرزدا) دروستکردووە. شارەزایان پێیان وایە تا نادڵنیایی لە کردنەوەی گەرووی هورمز و کۆتایی هاتنی ململانێکان بەردەوام بێت، ناجێگیری بازاڕ و بەهێزی دۆلار و نرخی نەوت بەردەوام دەبێت.

ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل لە وتارێکی دیکەدا بڵاویکردەوە، پلانی سەربازی ئەمریکا بۆ دەستبەسەرداگرتنی نزیکەی ٤٥٠ کیلۆگرام لە یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران کە لەسەدا ٦٠ لە ژێر داروپەردووی شوێنە بۆردومانکراوەکانی نزیک ئیسفەهان و نەتەنز نێژراوە، چەند هەفتەیەکی دەوێت و بریتی دەبێت لە دروستکردنی ڕێڕەوی فڕین بۆ فڕۆکە بارهەڵگرەکان و جێگیرکردنی سەدان یان هەزاران هێزی تایبەت بە ئامێری قورسەوە. ئەو هێزانە کە شارەزایانی مەدەنیی ئەتۆمی لەخۆدەگرن، بەرەوڕووی تەقەی ڕاستەوخۆی ئێران دەبنەوە و شارەزایان دەڵێن ئۆپەراسیۆنەکە زۆر ئاڵۆز و خاو و کوشندە دەبێت و زیانی گیانی زۆر دەبێت.

ئەلمەسیرە لە وتارێکدا کە لە لایەن "دادوەر عەبدولموغنی" نووسیویەتی، باسی لە ئەگەری هێرشی زەمینی ئەمریکا بۆ سەر ئێران کردووە و نووسیویەتی: "کۆماری ئیسلامیی ئێران پێش دەستپێکردنی شەڕ، ئیمتیازاتی مێژوویی گرنگی پێشکەش کردبوو بۆ پێشگرتن لە ململانێ، بەڵام ترەمپی نەزان ئەو ئیمتیازاتانەی ڕەتکردەوە و لە ژێر کاریگەری داواکارییەکانی زایۆنیستەکاندا، هەوڵی ڕووخانی ڕژێمی ئیسلامی و گەڕانەوەی ڕەزا پەهلەویی دا مانگی دەستدرێژی، هەواڵگری ئەمریکی و ئیسرائیل بەو ئەنجامە گەیشتن کە ئامانجێکی لەو شێوەیە مەحاڵە ئێران بە بوێرییەوە دەڵێت کە شەڕەکە تەنها بە مەرجەکانی کۆتایی دێت ترەمپ دژبەیەک و وەهمییە و میدیاکان بە شێوەیەکی ناڕاستەقینە باس لە دۆخەکە دەکەن.