کوده‌تا، قوربانی کردنی دیموکڕاسییه‌

به‌شێکی زۆری مێژووی نوێی ئه‌م وڵاته‌ و هه‌ر هه‌موو جیهان به‌ هێرشی تفه‌نگ و تانک و چه‌کمه‌ پۆشه‌کان نووسراوه‌ته‌وه‌.

ئاژانسی مێهر، به‌شی نێونه‌ته‌وه‌یی، سه‌ید غه‌ریب سه‌جادی: به‌شێکی زۆری مێژووی نوێی ئه‌م وڵاته‌ و هه‌ر هه‌موو جیهان به‌ هێرشی تفه‌نگ و تانک و چه‌کمه‌ له‌ پێکان نووسراوه‌ته‌وه‌ و بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ بیره‌وه‌ری ئه‌م کاره‌ سه‌ربازیانه‌ له‌ هه‌ست و نه‌ستی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤدا ماوه‌ته‌وه. له‌ وڵاتی ئێمه‌ش (ئێران) ئه‌گه‌ر مێژووی سیاسی سه‌رده‌م لاپه‌ڕه‌ لێبده‌ین، بێ گومان دوای یه‌که‌مین لاپه‌ڕه‌کانی مێژوو سه‌رده‌می (مه‌شرووتیه‌ت) ده‌گه‌ینه‌ کوده‌تای ڕۆژی سێی خاکه‌لێوه‌ی ۱۲۹۹ هه‌تاوی، کوده‌تایه‌کی سه‌ربازی که‌ له‌ لایه‌ن زیائه‌دین ته‌باته‌بایی و ژنراڵ ڕه‌زا خانی میرپه‌نجه‌وه‌ ئه‌نجام درا و به‌ستێنی بۆ حکوومه‌تی په‌هله‌وییه‌کان له‌ ئێران خۆش کرد. ئه‌و ڕه‌زاخانه‌ی که‌ دواتر زۆر که‌س ئه‌ویان به‌ ڕزگار که‌ری وڵات ناو برد و ژماره‌یه‌کی دیکه‌ ئه‌ویان به‌ خائین به‌ ئارمانجه‌کانی مه‌شروتیه‌ت ناوبرد. جیاواز له‌ چاکه‌ و خراپه‌ی کوده‌تاکه‌ ئه‌وه‌ی که‌ زۆر گرنگه‌ ئه‌م خاڵه‌یه‌ که‌ ئێرانی به‌ر له‌ کوده‌تا له‌گه‌ڵ ئێرانی دوای کوده‌تا هیچ له‌ یه‌کتر ناچن.

به‌ڵام مێژوو زۆری نه‌خایاند که‌ جاریکی دیکه‌ له‌ ئێران کوده‌تا دووباره‌ کرایه‌وه‌ و ته‌نیا دوای ۳۲ ساڵی دیکه، ده‌وڵه‌تی یاسایی محه‌مه‌د موسه‌دق له‌ ۲۸ی پوشپه‌ڕی ۱۳۳۲ی هه‌تاوی له‌ سه‌ر ده‌ستی ژنراڵ زاهیدی ڕووخێندرا و ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ بۆ هه‌میشه‌ ئێرانییه‌کان له‌ کوده‌تا و کوده‌تاچییه‌کان نه‌فره‌تێکی بێ وێنه‌ هه‌ڵبگرن.

ئه‌گه‌رچی له‌ مێژووی گۆڕان کارییه‌کانی سیاسی بۆ ئێمه‌ ئازاراویترین کوده‌تا، ئه‌و کوده‌تایه‌ بوو که‌ موسه‌دقی ڕه‌وانه‌ی گوندی ئه‌حمه‌د ئاوا کرد و دوکتور فاتمی به‌ هۆی ئه‌و کوده‌تایه‌وه‌ له‌ سێداره‌ درا، به‌ڵام به‌ دڵنیایه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین که‌ ڕوخاندنی ده‌وڵه‌تی یاسایی و هه‌ڵبژێردراوی "ئاڵه‌نده‌"، سه‌رۆک کۆماری کمۆنیستی شیلی گه‌وره‌ترین کوده‌تای مێژووه، ده‌وڵه‌تی ئاله‌نده‌ ته‌نیا ده‌وڵه‌تێکی کمۆنیستی بوو که‌ ڕاسته‌خۆ به‌ ده‌نگی خه‌ڵکی هه‌ڵبژێردرا بوو، واتا هێز و ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی بۆ ڕای خه‌ڵکی ده‌گه‌ڕایه‌وه، ئه‌م کوده‌تایه‌ بێجگه‌ له‌ خه‌لکی شیلی، بیر و هۆشی زۆربه‌ی بیرمه‌ندانی سیاسی جیهانی به‌ خۆیه‌وه‌ تێوه‌گلاندووه‌ تاکوو چۆنیه‌تی ڕوودانه‌که‌ی ڕوون بێته‌وه، ئه‌و کوده‌تایه‌ی که‌ ۱۱ سیپتامبه‌ری ۱۹۷۳ له‌ لایه‌ن سوپای شیلی و به‌ هاوکاری ڕێکخراوی هه‌واڵگریی سیای ئه‌مریکا ئه‌نجام درا و سالوادۆر ئاله‌نده‌ و ۳ هه‌زار که‌س له‌ هاوڕێ نزیکه‌کانی کوژران و دواتر ئاگوست پینۆشه‌ ده‌سه‌ڵاتی له‌ ده‌ست گرت و بووه‌ هێمای ده‌مارگرژی و کوشت و کوشتار...

به‌ڵام له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین ئه‌وه‌ ته‌نیا ئێران نه‌بوو که‌ مێژووه‌که‌ی هه‌ڵگری کوده‌تا بوو، به‌ڵکوو تورکیا و میسر و عێراقیش له‌م ڕووه‌وه‌ پێشیان له‌ ئێران ده‌گرت و له‌م نێوانه‌شدا نزیکترینه‌که‌یان کوده‌تای سوپای میسر به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی موحه‌مه‌د مورسی بوو که‌ له‌ ژوئه‌نی ۲۰۱۳ی زاینی ڕووی دا، مورسی یه‌که‌مین سه‌رۆک کۆماری دوای سه‌رهه‌ڵدانه‌که‌ی ۲۰۱۱ بوو، ئه‌مه‌ش شۆکێکی گه‌وره‌ بۆ به‌هاری عه‌ره‌بی بوو که‌ ئه‌م خه‌ونه‌ جوانه‌ی دروست کرد بوو که‌ چی دیکه‌ مێژووی خوێن و دۆکه‌ڵ ده‌توانێت له‌م ناوچه‌ ده‌ست هه‌ڵبگرێت.

به‌ڵام کوده‌تای ئه‌م دواییه‌ی تورکیا جیاواز له‌ هۆ و هۆکاره‌کانی بێ گومان مێژووی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی تورکیا وه‌ک ئێران و شیلی و میسر بۆ به‌ر له‌ کوده‌تا و دوای کوده‌تا دابه‌ش ده‌کات چون جیاواز له‌وه‌ی که‌ ئاڵ و گۆڕه‌ ناخۆیی و ناوچه‌ییه‌کان چی ده‌بێت، ئه‌م کوده‌تایه‌ ڕاست له‌و کاته‌دا ڕووی داوه‌ که‌ که‌سێکی یه‌کجار پاوانخواز به‌ ناوی ئه‌ردۆغان له‌سه‌ر کاره، که‌سێک که‌ تینووی له‌ ده‌ست گرتنی ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ هه‌ر نرخێک. ئه‌ردۆغانێک نه‌ک هه‌ر سیاسه‌ت باش ده‌زانێت، به‌ڵکوو له‌ هه‌رچی سیاسی دیکه‌ی ئێستای تورکیایه‌ خه‌ڵکی تورکیا باشتر ده‌ناسێت و ته‌نانه‌ت باش ده‌زانیت که‌ به‌شێک له‌ خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ش چیان ده‌وێت و چۆن بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌گه‌ڵیان هه‌ڵس و که‌وت بکات.

هه‌ر به‌م هۆیه‌ش ئه‌ردۆغان به‌رده‌وام له‌ دوای ئه‌وه‌یه‌ که‌ سیمای ئیسلام‌چییه‌کی نیشتمان په‌روه‌ری دیموکڕات که‌ له‌ دوای ئامانجه‌ گه‌وره‌ نێونه‌ته‌وه‌یه‌کانه، له‌ خۆی نیشان بدات، به‌ڵام ڕاستی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاکار و هه‌ڵس و که‌وته‌ ناکۆکه‌کانی له‌ بواره‌ جیاوازه‌کاندا، وه‌ک بابه‌تی داعش، کورده‌کان، مافی مرۆڤ و هه‌ڵبه‌ت له‌ فه‌وزای نێونه‌ته‌وه‌یی وه‌ک فه‌له‌ستین و ئیسڕائیل بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی خه‌ونی لایه‌نگره‌کان و عاشقه‌ ناخۆیی و ده‌ره‌کییه‌کان و به‌ تایبه‌ت لایه‌نگره‌ ئێرانییه‌کانی زیاتر نیشانی ده‌دات که‌ ئه‌ردۆغان له‌ دوای سیاسه‌ته‌ ناسیۆناڵیستییه‌ ئاتاتورکییه‌کانه‌ که‌ ته‌نیا جل و به‌رگی ئیسلامی و دیموکڕاتیکی له‌به‌ر کردووه‌ و هه‌ر کات که‌ ده‌رنجامی سه‌ندووقه‌کانی ده‌نگ دان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و نه‌بێت، له‌ سیمای پینۆشه‌ ڕۆڵ ده‌گێڕێت و دێته‌ ساحه‌که‌ و دژبه‌ر و ڕخنه‌گره‌کانی به‌ دوژمنی ئیسلام و مرۆڤایه‌تی ناو ده‌بات تاکوو ئه‌سپی داواکاری خۆی تاو بدات و به‌هێزتر له‌ جاران وه‌همه‌ سیاسییه‌ خه‌لافه‌ت ئاساییه‌که‌ی خۆی په‌ره‌ی پێبدات.

بێ گومان کوده‌تاکه‌ گه‌ر سه‌رکه‌وتوو ده‌بوو، به‌ پێی دۆخی ناخۆیی تورکیا و ناوچه‌که‌ و به‌م هۆیه‌ سه‌ره‌کییه‌ که‌ کوده‌تا کارێکی نایاسایی و نادیموکڕاتیکه، ده‌بووه‌ هۆی دواکه‌وتنی تورکیا چون که‌سانێک ده‌ستیان به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا ده‌گرت که‌ هیچ بڕوایان به‌ دیموکڕاسی نییه‌ و بۆ ماوه‌یه‌کی نادیار تورکیای تووشی شه‌ڕێکی ناخۆیی قورس ده‌کرد و ده‌رنجامه‌که‌یشی بێجگه‌ له‌ قوربانی کردنی دیموکڕاسی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوڤین و تورکیا هیچی دیکه‌ نه‌ده‌بوو، ڕاست وه‌ک میسری دوای مورسی.

به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ر شکستی کوده‌تاچییه‌کان بێ گومان ئه‌ردۆغان به‌ هێز و خێراییه‌کی زیاتر له‌ دوای چه‌واشه‌کاری سیاسی خۆی ده‌ڕوات و زیاتر له‌ ڕابردوو له‌ دوای دروست کردنی ده‌وڵه‌تێکی به‌هێزی به‌ناو دیموکڕاتیک ده‌بێت، واتا له‌ جێگه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ دوای پێداچوونه‌وه‌ به‌ سیاسه‌ته‌کانی ڕابردووی خۆی بێت، له‌ دوای خۆسه‌پاندنی زیاتر ده‌بێت. له‌ ئه‌نجامدا ڕه‌نگه‌ بتوانین بڵێن که‌ ئه‌ردۆغان ئێسته‌ یه‌کێکه‌ له‌ خۆشحاڵ‌ترینی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌ ڕووی هه‌ساره‌ی زه‌وی دژیه‌ت چون کوده‌تاچییه‌کان بیانه‌وێت یان نا، بوونه‌ باشترین هۆی زیاتر ده‌سه‌ڵات گرتنی ئه‌ردۆغان له‌ تورکیا. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌ردۆغان سه‌خت‌تر له‌ جاران له‌ دوای ئامانجه‌کانی خۆی ده‌بێت.

ئه‌و کوده‌تا ناشارۆمه‌ندییه‌ی که‌ وه‌ک ڕابردوو ده‌بێت چاوه‌ڕوانی مێژوو بین تاکوو قوژبن و سووچه‌ دیار و نادیاره‌کانی بۆمان زیاتر ڕوون بکاته‌وه، ڕاست وه‌ک هۆی مردنی سالوادۆر ئاله‌نده‌ که‌ چه‌ند ساڵ دوای مردنیشی، دادوه‌ره‌کانی شیلی له‌سه‌ر داوای بنه‌ماڵه‌که‌ی ئاله‌نده‌ فه‌رمانیان داوه‌ گۆڕه‌که‌ی هه‌ڵبده‌نه‌وه‌ تاکوو تێبگه‌ن که‌ ئایا هه‌ر به‌ڕاست هۆی مردنی ئاله‌نده‌ خۆکوژی بووه‌ یان نا به‌ ده‌ستی کوده‌تاچییه‌کان کوژراوه!

که‌سێک چی ده‌زانێت ڕه‌نگه‌ دواتر و ئه‌و کاته‌ی گۆڕی کوده‌تاکه‌ی تورکیایان هه‌ڵدایه‌وه‌ بۆ ئه‌م هه‌مووه‌ پرسیاره‌ زۆره، وڵامێک بوونی هه‌بێت.

News Code 4416

نیشانەکان

بۆچوونی ئێوە

You are replying to: .
  • 4 + 4 =