چالاکێکی سیاسی کورد:

ئێران پشت له‌ کوردی عێراق هه‌ڵناکات/ ئه‌مریکا دۆستی کورد نییه‌

ناسەی هەواڵ: 4052171 -
"وڵاتی ئێران هیچ کات سنووری خۆی به‌ سه‌ر هیچ گه‌لێکدا داناخات به‌ تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و گه‌له‌ کورد بێت که‌ به‌ درێژایی مێژوو ئێران یارمه‌تیانی داوه‌."

دوکتۆر جه‌لال جه‌لالی زاده‌، چالاکی سیاسی کورد له‌ دیمانه‌ له‌گه‌ڵ هه‌واڵنێری مێهر جه‌خت له‌وه‌ ده‌کات که‌ ئه‌گه‌رچی دوژمنانی ئێران حه‌ز ده‌که‌ن، به‌ڵام کورده‌کان به‌ درێژایی مێژوو پشتیان له‌ ئێران هه‌ڵنه‌کردووه‌ و هه‌میشه‌ ئێران به‌ وڵاتی خۆیان ده‌زانن.

له‌م دیمانه‌ کورته‌دا دوکتۆر جه‌لالی زاده‌ وڵامی جه‌ند پرسیارێکی داوه‌ته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕیفراندۆمی هه‌رێمی کوردستان و کاریگه‌ریی ئه‌م پڕۆسه‌ له‌سه‌ر ناوچه‌که‌ و جیهان و په‌یوه‌ندی نێوان ئێران و کوردی عێراق.

به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و ڕاستیه‌ که‌ دۆخی ئابووری هه‌رێمی کوردستان بۆ بوون به‌ وڵاتێکی سه‌ربه‌خۆ له‌بار نییه‌، به‌ ڕای ئێوه‌ له‌ ئێستادا باس کردن له‌ کوردستانی سه‌ربه‌خۆ له‌ عێراق، دروسته‌؟

ئه‌مه‌ ڕاسته‌  که‌ هه‌رێم دۆخی ئابووری باش نییه‌ به‌ڵام  هه‌رێمی کوردستانیش ده‌فرایه‌تی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌، وه‌کوو نه‌وت و ده‌روازه‌ی سنووری، ئه‌گه‌رچی هه‌ندێ که‌س باس له‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ هه‌رێمی کوردستان سنووری ئاوی نییه‌ و ڕه‌نگه‌ وڵاتانی دراوسێ عێراق سنوور له‌سه‌ر هه‌رێمی کوردستان دابخه‌ن به‌ڵام به‌ بڕوای من وڵاتی ئێران هیچ کات سنووری خۆی به‌ سه‌ر هیچ گه‌لێک داناخات به‌ تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و گه‌له‌ کورد بێت که‌ به‌ درێژایی مێژوو ئێران یارمه‌تیانی داوه‌.

وڵاتی تورکیاش ڕێگه‌ نادات ئێران به‌ ته‌نیایی له‌ هه‌رێمی کوردستان جه‌ولان بدات و بازاڕ به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرێت و بێ گومان ئه‌نقه‌ره‌ هیچ سنوورێک داناخات و هه‌وڵێش ده‌دات که‌ بۆری نه‌وتی هه‌رێم هه‌ر له‌ خاکی ئه‌وانه‌وه‌ بڕوات.

هه‌ولێر ده‌ڵێت مافی به‌ڕێوه‌بردنی ڕیفراندۆم له‌ یاسای عێراقدا به‌ کورد دراوه‌ و ده‌وڵه‌تی به‌غدا ڕه‌تی ده‌کاته‌وه‌ و به‌ نایاسایی ده‌زانێ و دژی وه‌ستاوه‌ته‌وه‌،ئه‌م کێشه‌ چۆن چاره‌سه‌ر ده‌بێت؟

زیاتر له‌ ۵۰ ساڵه‌ کوردی عێراق خه‌بات ده‌که‌ن و له‌م ماوه‌یه‌دا ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی عێراق هه‌میشه‌ سته‌می له‌ کورد کردووه‌، ئه‌وه‌تا ئه‌نفال، بوردومان و کیمیاباران و بڕینی بودجه‌ و..... و هیچ کات پشکی کوردی به‌ گوێره‌ی یاسا و به‌ ته‌واوه‌تی نه‌داوه‌. چه‌ندین ساڵه‌ کورد به‌ گوێره‌ی یاسای بنه‌ڕه‌تی عێراق داوا ده‌کات که‌ ماده‌ی ۱۴۰ی ده‌ستووری جێبه‌جێ بکرێت و ناوچه‌ جێ ناکۆکه‌کان باسیان ببڕێته‌وه‌ و کێشه‌ی بودجه‌ی پێشمه‌رگه چاره‌سه‌ر بکرێت و کێشه‌ی نه‌وت یه‌کلایی بکرێته‌وه‌ که‌چی تا ئێستا ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی و هه‌ولێر ڕێکنه‌که‌وتوون، ڕیفراندۆم و داخوازی بۆ دیاری کردنی چاره‌نووس له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان هه‌بووه‌ و ئه‌نجامیش ده‌بێت و ئاساییه.

یاسای بنه‌ڕه‌تی عێراقیش ڕێگه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ڕیفراندۆم به‌ کوردی عێراق ده‌ده‌ات به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ ئێستا کاتێکی گونجاو بێت یان نا یان سازوکاری بۆ ئاماده‌ کراوه‌ و به‌ستێن هه‌یه‌ یان نا باسێکی دیکه‌یه‌. به‌ ڕای من ده‌بێ خودی خه‌ڵک و کورده‌کانی عێراق بڕیار بده‌ن که‌ ده‌یانه‌وێت به‌شێک بن له‌ عێراق یان ‌ دراوسێ عێراق بن. ئه‌وه‌شمان بیر نه‌چێته‌وه‌ که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا کوردستانی عێراق به‌شێک له‌ خاکی ئێران بووه‌ و خاکی عێراق نه‌بووه‌ و دواتر له‌ ئێران جیابووه‌ته‌وه‌.

وڵاتانی دراوسێ عێراق کاردانه‌وه‌ی توندیان به‌ بڕیاری ریفراندۆمی هه‌رێمی کوردستان بووه‌ و دژی وه‌ستاونه‌ته‌وه‌، ڕاتان چیه‌ له‌مباره‌وه‌؟

من دڵنیام تورکیا و ئه‌مریکا بۆ به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی و ئابووری خۆیان و په‌ره‌دان به‌ هه‌ژموونی خۆیان له‌ عێراق و کوردستان به‌ تایبه‌ت بۆ وه‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی بازاڕ و ئابووری هه‌رێم و هێشتنه‌وه‌ی کورد وه‌ک هاوپه‌یمانی خۆیان ده‌ست له‌ باکووری عێراق هه‌ڵناگرن له‌ هیچ دۆخێکدا ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ژێربه‌ژێریش بووه‌ هه‌ر په‌یوه‌ندییان ده‌بێت و به‌ ڕای من ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یان سیاسیه‌ و ڕاست نییه‌ و به‌ دوای هه‌ڤیازی زیاتره‌وه‌ن .

ئاشکرایه‌ و هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ بازاڕی سیاسه‌ته‌دان باش ده‌زانن که‌ ئه‌مریکا و تورکیا هیچ کات دۆستی کورده‌کان نه‌بوونه‌ و ناشبن، ئه‌مریکا و به‌کرێگیراوه‌کانی له‌ ناوچه‌که‌ زۆر له‌ هاوپه‌یمانیی کورده‌کانی عێراق و ئێران و نفووزی ئێران له‌ باکووری عێراق ده‌ترسن و هه‌راسی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ که‌ ئێران به‌ باشی له‌ ده‌فرایه‌تی گه‌وره‌ی کورده‌کان له‌ ناوچه‌که‌ و جیهان قازانج ببات. ئه‌مانه‌ به‌ دوای به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی و ئابووری خۆیانه‌وه‌ن چونکوو رووداوه‌کانی سووریا هه‌ژموونی تورکیا و ئه‌مریکای له‌ ناوچه‌ ته‌واو پووچه‌ڵ کرده‌وه‌ ئه‌مانه‌ زۆر له‌وه‌ نیگه‌رانن که‌ زیاتر له‌ ئێستا له‌ ناوچه‌که‌ شکست بێنن و هه‌ر بۆیه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان کورده‌کانی عێراق به‌ره‌ولای خۆیان ڕابکێشنن و ڕێگه‌ نه‌ده‌ن ئێران هه‌یمه‌نه‌ی زیاتر بێته‌وه‌ له‌ عێراق و ناوچه‌که‌ش به‌ گشتی. و دڵنیام که‌ هه‌موو توانای خۆیان ده‌خه‌نه‌ گه‌ڕ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌.

ئێرانیش سه‌ربه‌خۆیی کوردستانی ره‌تکردووه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟

به‌ڵێ ڕاسته، سیاسه‌تی ئێران پشتیوانی له‌ یه‌کپارچه‌یی وڵاتانی هاوپه‌یمانیێتی و ده‌بێ واشبێت که‌ ئێران حه‌ز نه‌کات به‌ دابه‌ش بوونی وڵاتانی دۆستی،‌ ئێران په‌یوه‌ندی ستراتێژی له‌گه‌ڵ عێراق هه‌یه‌ و چۆن رازی ده‌بێ به‌ جیابوونه‌ی به‌شێک له‌و وڵاته‌ی که‌ په‌یوه‌ندی تۆکمه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌یه‌. به‌ڵام له‌ یاسای بنه‌ڕه‌تی عێراقدا هاتووه‌ که‌ هه‌موو هه‌رێم و ته‌نانه‌ت پارێزگاکانی عێراقیش ده‌توانن بڕیار له‌ چاره‌نووسی خۆیان بده‌ن و ڕێفراندۆم بکه‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش ڕوو بدات کوردی عێراق بڕیار بدات به‌وه‌ی ڕیفراندۆم بکات، ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی هه‌رچی بێت. ئه‌رێ بێت یان نا، ئێران بێ گومان دژایه‌تی ناکات ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی ئه‌وه‌ بڕیاری خه‌ڵک و گه‌لی کوردی عێراق بێت.

ئێران مافی نه‌ته‌وه‌کان ده‌پارێزێت و هه‌میشه‌ ئێران لایه‌نگری ئه‌وه‌یه‌ که‌ گه‌لی وڵاتان خۆیان بڕیار له‌ چاره‌نووسیان بده‌ن. ئه‌وه‌شمان له‌ بیر نه‌چێت که‌ کوردی عێراق هه‌میشه‌ و له‌ هه‌ر دۆخێکدا له‌به‌ر نزیکی فه‌رهه‌نگی و نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌وه‌ش که‌ به‌شێک بوونه‌ له‌ ئێران، هاوپه‌یمانی ئێران ده‌مێننه‌وه‌ و بگره‌ زۆر زیاتر له‌ ئێستا به‌لای ئێراندا ڕابکێشرێن و زیاتر پاڵ به‌ ئێرانه‌وه‌ بده‌ن چونکوو ئێران هیچ کات خه‌یانه‌تی به‌ کوردی عێراق نه‌کردووه‌ و زۆر جاریش به‌ هانایانه‌وه‌ چووه‌. که‌چی ده‌بینین عه‌ره‌به‌کان زیاتر ڕوویان له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی و به‌ تایبه‌ت عه‌ره‌بستانه‌. به‌ ڕای من ئه‌نجامی ڕیفراندۆم هه‌رچی بێت نه‌ک کورد و نه‌ ئێران به‌ هیچ له‌ونێک ده‌ست له‌ یه‌کتر به‌ر ناده‌ن و په‌یوه‌ندییان هه‌ر چڕ ده‌بێت.

سه‌ربه‌خۆیی کوردستانی عێراق چ کاریگه‌ریێکی له‌ سه‌ر ناوچه‌که‌ ده‌بێت؟

من له‌ ڕوانگه‌یێکی دیکه‌وه‌ ده‌ڕوانمه‌ ئه‌م بابه‌ته‌  و به‌ جۆرێکی دیکه‌ وڵام ده‌ده‌مه‌وه‌، به‌ ڕای من داعش له‌ سێبه‌ری لاوازی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی عێراق دروست بوو و هێزه‌ کوردییه‌کان به‌ یارمه‌تی ئێران ناوچه‌کانیانی خۆیان پاراست و دواتریش یارمه‌تی سوپای وڵاته‌که‌ی خۆیان دا که‌ داعش شکست پێ بێنن. ئێستا ئه‌م هێزانه‌ و حوکمرانیه‌که‌یان که‌ به‌درێژایی مێژوو له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی عێراق کێشه‌یان بووه‌ و ناو به‌ ناو هه‌ڕه‌شه‌ له‌یه‌کتر ده‌که‌ن و په‌یوه‌ندیان ده‌پچڕێت و یه‌کتریان پێ قبووڵ ناکرێت و ته‌نانه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ی پێکادانی سه‌ربازی له‌ یه‌کتر ده‌که‌ن ئه‌گه‌ر بڕیار بده‌ن که‌ بێ کێشه‌ و بێ شه‌ڕ وه‌ک دوو دراوسێ له‌گه‌ڵ یه‌کتر بژین، باشتر له‌وه‌یه‌ که‌ ئاژاوه‌ی زیاتر له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناڤین دروست بکه‌ن و شه‌ڕێکی ناوخۆیی ماڵ وێرانکه‌ر یه‌خه‌ی گه‌لی عێراق و ناوچه‌که‌ش بگرێته‌وه‌.به‌ڕاسی ناوچه‌که‌ ئیدی به‌رگه‌ی شه‌ڕێکی نوێ ناگرێت.

ناردنی بۆچوون

4 + 1 =