بۆ چوارمین ساڵەکۆچی ئیمپراتووری شێعری جیهان؛

شێرکۆبوون لە نێوان سووژەی کەمینە و مالیخولیادا

ناسەی هەواڵ: 4051957 -
ئێمە لە رێگەی شێعری شێرکۆوە هاوکاتی گەیشتن بە پەژارەی کارەسات و بێ‌نیشتمانی و غەوارەیی، هەست بە جۆرێک لە جیاوازی دەکەین کە بەرهەمی دابڕان و تاراوەبوونە.

ئاژانسی مێهر، به‌شی نێونه‌ته‌وه‌یی – ئەمجەد غوڵامی: شێرکۆبوون شتێکە وەک "سلان"یەی کریستوا، بەو مانایەی کە ئێمە لە رێگەی شێعری شێرکۆوە هاوکاتی گەیشتن بە پەژارەی کارەسات و بێ‌نیشتمانی و غەوارەیی، هەست بە جۆرێک لە جیاوازی دەکەین کە بەرهەمی دابڕان و تاراوەبوونە. یان بە واتایەکی دیکە شێرکۆبوون خاوەن جۆرێک لە پەژارەی غەوارەییە و لە گەرووی کەسێکەوە دەبیسترێت کە کاتی خۆی لە پێناو ئارەزووی ئەخلاقی- سیاسیی بەردەنگی نەتەوە، شانی داوەتە بەر ئاوارەیی و مەنفا و وەک لە کۆتایی "بۆننامە"دا هاتووە، خودی ئەو ئاوارەییە وەک جۆرێک لە خەیانەت وێناکراوە کە نەتەوە داویەتییە پاڵ تاراوەبووەکانی. لە تاراوگەشدا وەک کریستوا دەڵێت: "بووەتە ئەو کەسەی کە نەیتوانیوە لە نیشتمانی خۆیدا شوێنێک بۆ حەوانەوە بدۆزێتەوە و لە ژێر زەبری تاراوگەشدا هەستی بە بێ‌نیشتمانی و نۆستالۆژیا و خەم و یادەوەریی ئەو زمانە دەکا کە لێی دابڕاوە".

شێرکۆبوون بەو پێناسەیە لە خۆیدا ڕەمزی ناسین و ناساندنی ڕەنج و پەژارەیی و تاراوەبوونی مرۆڤی کوردە کە دابڕان و خەیانەتەکەی هاوکاتی بەدیاری هێنانی چەمکێکی نوێ بە ناوی "خەڵاتی شێعر"، ئەرکێکی تازه‌ی خستۆتە ئەستۆی شێعری کوردی و ناچاری کردووە ببێته‌ میدیا یان باشتره‌ بڵێن ببێته‌ پردێکی دووئه‌ستوونه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی ناسنامه‌کان، ئاوه‌ها که‌ خه‌ڵاته‌کانی شێعری کوردی پاش ئه‌م شوێنگۆرکێیه‌ ئیتر وه‌ک تاڵانییه‌ک چاو لێکراوە که‌ بە پێی مۆڕاڵی باوی ناوچەخوازیی چکۆلە (و کەمینە) ده‌بوو له‌ ناو ته‌واو شاعیرانی دیکه‌دا دابه‌ش بکرێت و شێرکۆ ئه‌مه‌ی مومکین کرد که‌ شێعر بتوانێ به‌ ده‌نگێکی تر و له‌ قۆناغێکی‏ تردا وه‌ک سه‌رمایه‌یه‌ک لێی بڕوانن، سه‌رمایه‌یه‌ک که‌ وه‌ک زۆر سه‌رمایه‌ی‏ تر ئێره‌یی و بۆڵه‌ی لێ‏که‌وته‌وه‌، مه‌گین هه‌ژاری شاعیر نه‌ی‌ده‌وت: "گه‌ر به‌ من بایه‌ خه‌ڵاتی تۆخۆلسکیم ده‌دا به‌ په‌شێو"، ئه‌مه‌ش چ نییە جیا لە هەمان لایەنی دووهەمی کریستوایی پەژارەی شاعیری تاراوە کە وەک وتم سەرچاوە لە خەیانەتێک دەگرێت کە لە رێگەی بەهرەوەرگرتن لە فۆڕم و زمانێکی جیاواز و دژەباو دەستەبەر کراوە و کەچی خودی خه‌یاڵی جیهانی کردنەوە و مسۆگەرکردنی خەڵاتەکان ده‌سکه‌وتی ئه‌و خەیانەتە سێحربازانە و شوێنگۆرکه‌ شێعرییه‌یە که‌ وەک میراتی شێرکۆبوون وێنا دەکرێت.

کەواتە شێرکۆبوون بە جۆرێک پاشخانی ئەو ئەزموونەیە کە وەک خۆی دەڵێت "ژوورێکە کە تەنانەت جێی ته‌نیایی نابێته‌وه". بەڵام ئەوەی لێرەدا گرینگە لایەنی یەکەمی غەوارەیی و پەژارەی ناو شێعری شێرکۆیە کە لە زمانی کەسێکی تاراوەی مەنفا و وەک یادێک لە وڵاتێکی بەجێماوە دەگێڕدرێتەوە. وڵاتێک کە یادەوەرییەکانی ئاوێتەی جۆرێک هەستی دۆڕاندن و وێرانیی شەڕ و نەهامەتییە و تێیدا سووژەی کەمینە و مالیخوولیا بە چارەنووسێکی هاوبەش دەگەن. واتە لە هەمان کاتدا کە سووژەی کەمینە هەوڵ دەدات لە رێگەی پیرۆزکردنی زمانەوە گرێ بخوات بە یەکە یەکەی یادەوەرییەکانی نیشتمان، سووژەی مالیخولیا بیری دەخاتەوە کە پێشتر کارەسات زمان و یادەوەرییەکانی تێک و پێک داوە و بلانشۆ وتنی: "گەیاندوویەتیە قۆناغێک لە بیرکردنەوە کە خودی بیرکردنه‌وه‌ ده‌کوژێنێته‌وه‌، که‌چی ناهێڵێ به‌ نیسبه‌تی پاشهاته‌کانی بێده‌نگ بێت".

به‌ڵام کێشه‌که‌ له‌وه‌دایه‌ که‌ له‌ مه‌ودای نێوان ئه‌م بیرکردنه‌وه‌ و بێده‌نگییه‌ شتێکی ‏تر ده‌قه‌ومێ که‌ پێش به‌ هه‌ر چه‌شنه‌ وتنێک ده‌گرێت، هه‌ر بۆیه‌ بلانشۆ له‌ درێژه‌دا ده‌شڵێت: "کاره‌سات خه‌یاڵی دۆڕان و سه‌رکه‌وتن لاده‌بات و له‌ جیاتی ئه‌وان بێده‌نگییه‌کی ئاسایی داده‌سه‌پێنێت که‌ نه‌بوونی وته‌یه‌؛ بێده‌نگیی وته‌ خۆی شتێکی‌تره‌ که‌ زمان داده‌خات".

شێرکۆبوون واتە ئیش کردن لە سەر سنووری بەیەک‌گەیشتنەوەی ئەو دوو سووژەیە کە وەک وتم بە جۆرێک گەڕانەوەشە بۆ خودێکی تەنیا و بێ‌دەرەتان کە تێکرای یادەوەرییەکان دەیباتەوە بەردەم ئەو "تەنیایی"یەی وا لە "شوناسی" کوردبوونیدا هێلانەی کردووە و هەر ئەم تەنیاییە بە کۆمەڵە/ تاکەکەسیەشە کە دەبێتەوە بەربەستێک لە بەردەم گێرانەوەی پەژارە و خەمۆکیی شاعیرانە. به‌ڵام مه‌گین گێڕانه‌وه‌ی کاره‌سات و تەنیایی فام نەکراوەش مومکینه‌، ئه‌ویش له‌ کاتێکدا که‌ کاره‌سات به‌ره‌ڵایه‌تی بێ لایه‌ن کردووه‌ و ته‌واو لایه‌نه‌کانی له‌ خوازه‌ ستاندووه‌ته‌وه‌ و هه‌موو شتێکی له‌ جه‌غزێکی داخراوی زه‌مانیدا وه‌ستاندووه‌ و جیهانی کردۆته‌ ئه‌و شاره‌ ئه‌فسانه‌یانه‌ی که‌ به‌ نه‌فڕه‌تێک یان ته‌لیسمیک بوونه‌ته‌ به‌رد و هیچ کرده‌وه‌یه‌ک تێیدا ڕووناده‌ن؛

(ئه‌بێ له‌ ناو ئه‌م ته‌ندووری خوێنه‌ شێته‌ و/ له‌ به‌رده‌می ئه‌م گه‌رداوه‌ چه‌مووشه‌دا، شێعر/ چی بکات؟!/ ئه‌بێ وشه‌ بچێ بۆ کوێ و/ ببێ به‌ چی و کام هه‌رێمی بوومه‌له‌رزه‌ و/ کام مه‌ڵبه‌ندی مه‌رگی تازه‌ داڵده‌ی بدات؟!/ ئه‌بێ شێعر ببێ به‌ چی؟/ ئه‌بێ وشه‌ بچێ بۆ کوێ؟)

ئاوا ئیتر چ جای گێرانه‌وه‌ی بابه‌تێکی بێ ڕووداو و بێ زه‌مان، بابه‌تێک که‌ زۆر پێشتر مه‌یلی ژیان و مه‌یلی گشتییه‌تی - به‌ چه‌ق به‌ستن له‌ ئێستای کاره‌سات- لێکی هه‌ڵوه‌شاوندوه‌ته‌وه‌ و ته‌واو گوزاره‌کانی پرش و بڵاوکردووه‌‌. زه‌مانی ئێستا له‌ کاره‌ساتدا ئه‌و زه‌مانه‌یه‌ که‌ لانگێر وتنی: "له‌ عایه‌ق و نه‌گه‌یێنه‌ری زه‌ماندا یه‌خسیر ماوه‌ته‌وه‌ و ناتوانێت ببێته‌ پردێکی دوو ئه‌ستوونه‌ و ڕابردوو بگه‌یێنێته‌وه‌ به‌ داهاتوو". هه‌ر بۆیه‌ سووژەی مالیخولیا زمانێک بۆ گێرانه‌وه‌ی ئه‌م یه‌خسیربوونه‌ شک نابات؛ زمانی گێرانه‌وه‌ی کاره‌سات زمانی داخراوه‌ و جۆرێک وته‌ی بۆڵه‌ئاسایه‌. یان باشتر وایه‌ بڵێین جۆرێک ناده‌ق (Non-Text)ـه که‌ ته‌نیا وڕینه‌ له‌ خۆی به‌ جێ دێڵی، وڕینه‌یه‌کی لاکی ئاسا له‌ چاوه‌ڕوانی گۆدۆ، وڕینه‌یه‌ک که‌ له‌ زمانی شایه‌تحاڵه‌کانی به‌جێماوه‌ی هۆلۆکاست له‌ فیلمی‌ به‌ڵگه‌یی "شوا"ی لانزمان ده‌بیستری.

که‌چی شێرکۆبوون بە جۆرێک مان‌گرتنی سووژەی کەمینە هەمبەر بە لایەنی مالیخولیایی و هەوڵ بۆ بە یادەوری کردنەوەی زمانێکە کە لە ناخی خۆیدا تاراوە کراوە. ئه‌مه‌ ڕێک ئه‌و دیالۆگه‌یه‌ که‌ شێرکۆ له‌ بارێکی ئۆسلۆدا له‌گه‌ڵ ما‌رگریتا کچه‌ دووڕه‌گه‌یه‌کی مه‌غریبیدا ده‌یکات. ده‌سکه‌وته‌که‌ش چ نییه‌ جیا له‌ ترسێک که‌ دواجار "ئه‌بێ به‌ سێبه‌ری و چرکه‌ به‌ چرکه‌ی ساعه‌تی غوربه‌تی ئه‌ژمێرێت"، یان له‌وه‌ش زیاتر دێت و خۆی له‌ سیمای کچه‌ بچکۆله‌که‌ی ده‌رده‌خات و "په‌ڕ و باڵی زمانه‌که‌ی دڕووتێنێته‌وه‌"، زمانێک که‌ بەر لە کاره‌سات، خەمی غوربەت ڕووتاندوبوویه‌وه‌‌. به‌مشه‌وه‌ شێرکۆ له‌ گێڕانەوەی زمانی تاراوەی بەر کاره‌سات کەوتوو ناکشێتەوە و ده‌زانێت کاره‌سات نه‌ک له‌ کاتی ڕوودان و مه‌ترسییه‌کانی پێشتر، به‌ڵكوو له‌و کاته‌دا ڕووده‌دات که‌ زمانی داخراوه‌ی که‌سی مالیخولیا چی بۆ گێرانه‌وه‌ پێ نییه‌ و "خه‌ونه‌کانی له‌ گه‌ڵ خۆیدا ڕه‌ق بوونه‌ته‌وه‌".

هه‌ر ئه‌م گێڕانه‌وه‌شه‌ که‌ شێرکۆ جیاواز ده‌کات و ده‌یکاته‌ سووژه‌ی ئێره‌یی پێ‌بردن. ئه‌و بۆ گێڕانه‌وه‌ی کاره‌سات هه‌نگاوێکی به‌رز هه‌ڵده‌گرێت و چاره‌سه‌رییه‌کی کاتی ده‌دۆزیته‌وه‌ بۆ ئه‌م "خه‌ڵسه‌ی بێده‌نگییه"‌؛ بە کشانەوە له‌ زه‌مانی کاره‌سات، خوڵقی شێعری له‌ زه‌مانێکی‌تردا ‌په‌ره‌پێده‌دا، زه‌مانێک له‌ ڕابردوو، ڕابردوویه‌کی بێ‏نه‌وه‌ستان و ڕانه‌گیراو، زه‌مانێک به‌ر له‌ کاره‌سات که‌ کاره‌سات نه‌یتوانیوه‌ زه‌وتی بکات و هه‌ڵی‏لووشێ. زه‌مانێک که‌ گه‌ر یه‌کپارچه‌ بکرێته‌وه‌ ده‌بێته‌ ئه‌و زه‌مانه‌ دره‌نگه‌ برگسۆنییه‌ که‌ ده‌توانێ ته‌واو زه‌مانه‌کانی‏تر سه‌ر یه‌کبخاته‌وه‌. زه‌مانێک که‌ چ نییه‌ جیا له‌ یاده‌وه‌ری و شێرکۆ به‌ مسۆگه‌رکردنی ئه‌م زه‌مانه‌ ڕووبه‌ڕووی کاره‌سات ده‌بێته‌وه‌ و زه‌مانه‌ ئاڵۆز و لێک هه‌ڵپچراوه‌کان به‌ره‌و ئه‌و ئاسته‌ رێنوێنی ده‌کات.

بەمشێوە شێرکۆ له‌ گه‌ڵ وه‌سفی سروشت، گه‌ڕانه‌وه‌که‌ی شوێن‏مه‌ند ده‌کات و سروشت ده‌بێته‌ ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌ مه‌زنه‌یه‌ که‌ به‌ گوێره‌ی به‌ختیار عه‌لی: "گه‌ڕانه‌وه‌یه‌که‌ که‌ هه‌میشه‌ چاوی له‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ و ده‌ست بۆ جیهانه‌ کراوه‌کان و فراوانه‌کان درێژ ده‌کاته‌وه ‌... ماڵی راسته‌قینه‌ی شاعیر سروشته‌ که‌ پردی گه‌یشتنه‌وه‌یه‌ به‌ کۆی بوون". که‌واته‌ شێرکۆ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بۆ‌ که‌سه‌کانی ناو کاره‌سات ده‌ڕه‌خسێنێت هه‌تا بۆ چرکه‌یه‌ک خۆیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی زه‌مان و شوێنی کاره‌سات هه‌ست پێبکه‌ن و له‌ ده‌ره‌وه‌ی جۆگرافیای ترس و مه‌رگ یۆتۆپیایه‌کی پڕ له‌ جوانی و پڕ له ‌ئیراده‌ بۆ خۆیان وێنا بکه‌ن؛

(تۆ هاتوویته‌ ناو هه‌وێنی ئه‌وینه‌وه‌ ... له‌ گه‌ڵ ڕه‌گدا/ ڕۆ ئه‌چیت و له‌گه‌ڵ چڵدا ئه‌شنێیته‌وه‌/ تۆ هاتوویته‌ ناو گلێنه‌ی سه‌رچاوه‌وه‌ .../ له‌گه‌ڵ ئاودا کۆچ ئه‌که‌یت و له‌ ناو خاکدا ئه‌توێیته‌وه)‌

ئیراده‌ش جۆرێک خۆبه‌خشینه‌وه‌یه‌ به‌ چێکردنی ئه‌و ماڵه‌ نوێیه‌ که‌ چرکه‌یه‌ک به‌ر له‌ دۆژمی بێ زه‌مانی و کاره‌سات ده‌رباز بووه‌ و ده‌خوازێت خۆی ئاوه‌دان کاته‌وه‌؛

(هه‌موو جارێ پاڵ ئه‌که‌وی وا هه‌ست ئه‌که‌ی/ بووی به‌ ته‌له‌به‌ردێ له‌وێ بۆ جێ‏ژوان/.../که‌ هه‌ڵئه‌ستیت وا هه‌ست ئه‌که‌یت/ بووی به‌ په‌یژه‌ی بانیژه‌یه‌ک ئێسته‌ له‌وێ/ وه‌ختێ خه‌وتی وا هه‌ست ئه‌که‌یت بووی به‌ خه‌ونی داربه‌ڕوویه‌ک ئێسته‌ له‌وێ)

شێرکۆ هه‌ر له‌م گه‌ڕانه‌وه‌ و هه‌ر له‌م دروستکردنی ماڵی یاده‌وه‌رییه‌دایه‌ که‌ په‌لێکی ڕابردوو ڕاده‌گوێزێ و به‌ چڕکردنه‌وه‌ی ئۆرگانیزم‏باوه‌ری له‌ زه‌ماندا هه‌مدیسان کاتی کاره‌سات بنیات ده‌نێته‌وه‌ و ناهێڵی ڕابردوو ببێته‌ زه‌مانێکی چه‌ق به‌ستووی نۆستالۆژیک و ره‌نج بردن له‌پێناو ئاره‌زووی ناکامی ڕابردوو. به‌ڵکوو به‌پێش خستنی ڕابردوو به‌ره‌و ئێستای کاره‌سات، دای‏ده‌ته‌کێنێت له‌ قه‌ره‌بووسازی و شوێنی شیاوی تێدا ژیان و شێرکۆ له‌م رێگایەدا قامک دریژ ده‌کاته‌وه‌ بۆ خوڵقێنه‌رانی کاره‌سات و به‌ پیاهه‌ڵکوتنێکی ئایرۆنیکی سه‌رچاوه‌یه‌کی کرده‌وه‌گه‌رانه‌ به‌ گێڕانه‌وه‌که‌ی ده‌به‌خشێت و لێره‌دا بیر ئه‌و هه‌قایه‌تانه‌مان ده‌خاته‌وه‌ که‌ تێیاندا ته‌نیا به‌ دۆزینه‌وه‌ی هۆکاری شه‌ڕخستنه‌وه‌ و ناچارکردن و به‌ زمانگرتنی، ته‌لیسمه‌کان هه‌ڵده‌وێشنه‌وه‌؛

(ئه‌م سترانه‌!/ ئه‌گه‌ر لێوی خۆی بدوورێ/ لێوی قه‌ڵبه‌زه‌ و/ شه‌پۆڵ و/ ده‌می ده‌ریاچه‌ش ئه‌دوورێ!/ ئه‌م ئازاره‌ ../ ئه‌گه‌ر تێکه‌ڵ به‌ گڵ نه‌بێ/ گوڵه‌گه‌نم چۆن بزانێ ژانی ئه‌وه‌؟!... ئه‌م تاوه‌ گه‌ر/ زه‌وی له‌ زمانی نه‌گا و/  ڕه‌گ نه‌یه‌وێ و/ دارستان گوێی لێ‏ڕانه‌گرێ و/ به‌رد به‌ هاژه‌ی هه‌ڵنه‌په‌ڕێ و/ گژوگیا نه‌یخوێنێته‌وه‌ و/ زیخ و چه‌و نه‌ینووسێته‌وه‌ و/ مێرگه‌کانیش ماچی نه‌که‌ن/ بۆ چی ببێ؟!)  

که‌واته‌ لە ئەنجامدا شێرکۆبوون گێڕەوه‌رێکی ئایرۆنیکە کە ئاگاییه‌کی ناوبژیکارانه‌ له‌ نێوان دوو سووژەی کەمینه و مالیخولیایی ده‌خاته‌ پاڵ دیکه‌ی ڕه‌مزه‌کانی گێرانه‌وه‌ی کاره‌سات و بیری ئەو خەمۆکی و هەستیارییەمان دەخاتەوە کە لە زماندا ناگونجێن و تەنیا شوێنی گێرانەوەیان ئەو هاوچەشنیانەیە کە بە شێوەیەکی نائاسایی سنوورەکانی بە کۆمەڵ/ تاکەکەسێتیی زمانی نەتەوە دەست نیشان دەکەن و لەو رێگاوە دەبنە زمانحاڵی ئێمەی "تاراوە".

ناردنی بۆچوون

1 + 2 =